Πέμπτη 19 Νοεμβρίου 2026

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ. Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ - της Αθανασίας Β. Τριανταφυλλοπούλου*

 


* Η Αθανασία Β. Τριανταφυλλοπούλου είναι Ομότιμη Καθηγήτρια Αναπτυξιακών θεσμών της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου


Για να κατεβάσετε την δημοσίευση σε PDF πατήστε ΕΔΩ


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

1. Η ιστορική διαδρομή του αυτοδιοικητικού φαινομένου στον ελλαδικό χώρο
2. Η θέση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στο ελληνικό πολιτικό-διοικητικό σύστημα
2.1. Η διαμόρφωση της νομοθεσίας έως το 1981
2.2 Η Τοπική Αυτοδιοίκηση  κατά την περίοδο 1981-2026
3. Ανιχνεύοντας δυσλειτουργίες και πλημμέλειες
3.1.  Σύγχυση αρμοδιοτήτων
3.2.  Η μεταβίβαση κρατικών αρμοδιοτήτων
3.3. Η οικονομική αυτοτέλεια 
4. Προτάσεις πολιτικής
4.1.  Η διοικητική αυτοτέλεια της τοπικής αυτοδιοίκησης
4.2. Διοικητική εποπτεία και δημοσιονομικός έλεγχος
4.3. Οικονομική διοίκηση - Οικονομική αυτοδυναμία
4.4.  Οι Τοπικές Αρχές
4.5. Ο κοινοτικός θεσμός
5. Συμπερασματικά

 1. Η ιστορική διαδρομή του αυτοδιοικητικού φαινομένου στον ελλαδικό χώρο

Η κατά τόπο αυτοδιοίκηση ως μορφή κοινωνικής οργάνωσης[1] είναι παλαιόθεν γνωστή στον ελλαδικό χώρο. Συγκροτημένη μορφή λαμβάνει από τον Κλεισθένη με τη διαίρεση της Αθήνας σε δήμους, τους οποίους κατέστησε «σωματεία δημοσίου δικαίου», με συνέπεια «η αναγνώριση πολιτικών δικαιωμάτων να εξαρτάται από τη συμμετοχή του πολίτη σε κάποιο δήμο[2]».

Την παρακμή των Αθηνών και της Σπάρτης, αλλά και του Μακεδονικού κράτους, διαδέχτηκε η Ρωμαϊκή και στη συνέχεια η Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Αν και υπήρξαν προβλήματα στη τοπική διοίκηση λόγω των κατακτήσεων,  τόσο η Ρωμαϊκή, όσο και η Βυζαντινή Αυτοκρατορία σεβάστηκαν τις οργανωμένες «κοινότητες» στον ελλαδικό χώρο, με αποτέλεσμα η κεντρική δημόσια διοίκηση να επικοινωνεί, μέσω δημοσίων εγγράφων[3]

Κατά τη διάρκεια της κατάκτηση της Ελλάδας από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, ωστόσο, είτε εξ αιτίας της συνάρθρωσης της τοπικής και περιφερειακής διοίκησης με  την οθωμανική εξουσία, είτε εξαιτίας των ειδικών συνθηκών που διαμορφώνονται στην διάρκεια των εκτεταμένων περιόδων υποδούλωσης της Ελλάδας ( τουρκοκρατία, λατινοκρατία)  οι «κοινότητες»[4] δεν κράτησαν ενιαία στάση έναντι των κατακτητών. Κάποιες συνθηκολόγησαν και διατήρησαν τις τοπικές διοικήσεις έναντι εισφοράς φόρων στον κατακτητή, άλλες τον αμφισβήτησαν (κοινότητες με παρουσία κλεφτών και αρματολών) ενώ κάποιες συνεργάστηκαν με την οθωμανική εξουσία, εξασφαλίζοντας προνόμια. Η συνεργασία αυτή των τοπικών διοικήσεων με την κεντρική οθωμανική εξουσία συνετέλεσε στην δημιουργία του «κοτσαμπασισμού», φαινόμενο το οποίο, δεν εξαλείφθηκε μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας και διατηρείται, με διαφορετικές μορφές , μέχρι τις ημέρες μας.

Κατά τη διάρκεια της επανάστασης, οι οργανωμένες κοινότητες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο, παρά τα προβλήματα που αναπτύχθηκαν μεταξύ των τοπικών αρχόντων κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.

Η τοπική αυτοδιοίκηση στο ελληνικό πολιτικο-διοικητικό σύστημα    αναγνωρίστηκε      με το Σύνταγμα του 1864, έκτοτε δε, και μέχρι τις ημέρες μας,  ζητήματα που ανακύπτουν μεταξύ αυτής και της κεντρικής διοίκησης, συντελούν σε μία διαρκή διελκυστίνδα. Η οριοθέτηση των κρατικών και τοπικών υποθέσεων, οι νομοθετικές ρυθμίσεις σχετικά με τους όρους και προϋποθέσεις άσκησης του κρατικού ελέγχου επί των αποφάσεων των οργάνων διοίκησης των ΟΤΑ, απασχόλησαν επανειλημμένα το Δικαστήριο, το οποίο καλείται να αποφασίσει μεταξύ της συνταγματικής αρχής της διοίκησης των τοπικών υποθέσεων από τις τοπικές αρχές, χωρίς να εμποδίζεται η πρωτοβουλία δράσης τους αφενός και της κρατικής βούλησης για μια «ελεγχόμενη» διοίκηση των υποθέσεων τις οποίες «ανέθετε» στη τοπική αυτοδιοίκηση ο κοινός νομοθέτης αφετέρου. Ο δημοσιονομικός έλεγχος και κυρίως, ο έλεγχος σκοπιμότητας και ο προληπτικός έλεγχος, αναιρούν σε μεγάλο βαθμό την αυτοτέλεια των αποφάσεων των συλλογικών οργάνων της τοπικής αυτοδιοίκησης και κατά συνέπεια, αναιρούν το έργο και την άσκηση των δημόσιων πολιτικών της, που συνδέονται με τον πολιτικό της ρόλο και τον θεσμικό χαρακτήρα της .

Αν και κατά τον νόμο η ανάδειξη των τοπικών αρχών γίνεται με συνδυασμούς και απαγόρευση της συμμετοχής των πολιτικών κομμάτων, η εμπλοκή των τελευταίων είναι, πλέον, φανερή.

Επιπλέον, τα εκλογικά συστήματα διαμορφώνονται από τις εκάστοτε κυβερνήσεις, πάγιος στόχος των οποίων  αποτελεί η επιλογή τοπικών  αρχών  προσκείμενων στις ίδιες και με  απόλυτη πλειοψηφία στα συλλογικά όργανα, προκειμένου η αυτοδιοίκηση να ελέγχεται. Ωστόσο, σε τοπικό επίπεδο, η λήψη αποφάσεων δεν θα έπρεπε να είναι ζήτημα  αριθμών και συσχετισμών αλλά προγραμματικών απόψεων και συνθέσεων για την, κατά το δυνατόν, επιτυχή διοίκηση των τοπικών ζητημάτων.

Η διασφάλιση της αυτοτέλειας της τοπικής αυτοδιοίκησης από το κεντρικό κράτος, είναι σημαντική για την ποιοτική ανέλιξη της δημοκρατίας. Σήμερα, οι λειτουργίες της δημοκρατίας, υφίστανται ασφυκτική πίεση των ισχυρών οικονομικών και κοινωνικών συμφερόντων με συνέπεια ο πολίτης να χειραγωγείται. Αν το πολιτικο-διοικητικό μας σύστημα, θεωρεί ότι η  αυτοδιοίκηση αποτελεί θεσμό που αναδεικνύει την δημοκρατία σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, οφείλει να την αναγνωρίσει ως ένα θεσμό εξουσίας που θεμελιώνεται στη λαϊκή κυριαρχία, με αντικείμενο την άσκηση τοπικών δημόσιων πολιτικών, δι’ αποφάσεων των οργάνων διοίκησής της, οι οποίες θα λαμβάνονται όχι «κατ΄εντολήν» και προς εξυπηρέτηση κομματικών συμφερόντων της κυβέρνησης,  αλλά ως σύνθεση απόψεων προς όφελος του πολίτη σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο και, εκείθεν,  αθροιστικά και συνθετικά, και  σε επίπεδο επικράτειας.

 

2.        Η θέση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στο ελληνικό πολιτικό-διοικητικό σύστημα

 

Η διοικητική οργάνωση του νέου ελληνικού κράτους κατά την ίδρυσή του δημιούργησε διενέξεις σχετικά με τον ρόλο των οργανωμένων σχηματισμών αυτοδιοίκησης, που είχαν συγκροτηθεί προεπαναστατικά, στις πόλεις και τα χωριά του ελλαδικού χώρου καθώς και την οργάνωση και συμμετοχή τους στη δομή και λειτουργία του ελληνικού διοικητικού συστήματος.

Οι πρώτες συντακτικές πράξεις, κατά τη διάρκεια, ακόμη, της επανάστασης, αλλά και μετά την απελευθέρωση, δεν έκαναν κάποια αναφορά στη τοπική αυτοδιοίκηση. Στο Σύνταγμα της Επιδαύρου (1η Ιανουαρίου 1822) που ψήφισε η Α΄ Εθνική Συνέλευση, δεν γίνεται αναφορά στη τοπική αυτοδιοίκηση, αλλά, εμμέσως, αναγνωρίστηκαν «η κοινότητα» και το «χωρίον», στο Τμήμα Θ’ «περί δικαστικού», στο οποίο προβλέπεται: «Να διορισθή εις εκάστην κοινότητα ή χωρίον είς Κριτής ειρηνοποιός όστις να κρίνη υποθέσεις άχρις εκατό γροσίων, και εν γένει να φροντίζη περί εξισάσεως πάσης παρεμπιπτούσης διαφοράς»[5].

Καμία, επίσης, αναφορά στην αυτοδιοίκηση δεν γίνεται και στο «Πολιτικό Σύνταγμα της Ελλάδος» (Γ΄ Εθνοσυνέλευση, Μάιος 1827).

 Μετά την απελευθέρωση και την αναγνώριση του Ελληνικού Κράτους, στο «Ηγεμονικό Σύνταγμα» της Ε΄ Εθνοσυνέλευσης του Άργους, που ψηφίστηκε μετά τη δολοφονία του Ι. Καποδίστρια και το οποίο δεν εφαρμόστηκε, δεν γίνεται, επίσης αναφορά στη τοπική αυτοδιοίκηση. Στο Σύνταγμα του 1844 που υποχρεώθηκε να παραχωρήσει ο Όθων μετά την επανάσταση του 1843, δεν γίνεται αναφορά ακόμη και για περιφερειακή αυτοδιοίκηση. Η αναγνώριση της τοπικής αυτοδιοίκησης, ως θεσμού διοικητικού και πολιτικού, έγινε με το Σύνταγμα του 1864.  Στο άρθρο 105 του Συντάγματος αυτού προβλέπεται εκλογή των δημοτικών αρχών με άμεση, μυστική και καθολική, δια σφαιριδίων, ψηφοφορία [6].

 

2.1.              Η διαμόρφωση της νομοθεσίας έως το 1981

 

Ο Ιωάννης Καποδίστριας, πρώτος Κυβερνήτης στην Ελλάδα μετά την αναγνώρισή της ως κράτους, εξέδωσε το ψήφισμα Ι΄/12 Απριλίου 1828, με το οποίο διαιρέθηκε η Ελλάδα σε «τμήματα» [7], την 16η Απριλίου 1828 δε, εκδίδεται ο Οργανισμός των Τμημάτων της Πελοποννήσου,  σύμφωνα με τον οποίο κάθε «τμήμα» διαιρείται σε επαρχίες και κάθε επαρχία σε πόλεις, κωμοπόλεις και χωριά, για την διοίκηση των οποίων εκλέγονταν δημογέροντες, οι οποίοι στερούνταν τυπικά και ουσιαστικά αποφασιστικών αρμοδιοτήτων[8]. Ο Καποδίστριας, όπως είναι γνωστό, ευρέθηκε, σχεδόν, προ εμφυλίου πολέμου εξ αιτίας της άποψης του, να ασκηθεί το σύνολο των δημοσίων υποθέσεων από την κυβέρνηση, και στη συνέχεια να ανατεθούν αρμοδιότητες στα περιφερειακά όργανα, άποψη η οποία προσέκρουσε στην αντίδραση των τοπικών παραγόντων, κυρίως της Πελοποννήσου, με τις γνωστές συνέπειες [9].

Πέραν της διοικητικής διαίρεσης της επικράτειας, ο Καποδίστριας έδειξε ενδιαφέρον και για την οργάνωση της τοπικής αυτοδιοίκησης. Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής του επεξεργάστηκε σχετικό νόμο ο οποίος, ωστόσο, ψηφίστηκε μετά την δολοφονία του, στις 27.12.1833/8.1.1834, από την Αντιβασιλεία και αποτελεί τον πρώτο νόμο για την τοπική αυτοδιοίκηση, στην ελεύθερη, πλέον, Ελλάδα[10]. Ο νόμος, πέραν των διατάξεων που αφορούν την δημοτική κατάσταση των πολιτών,  προβλέπει δήμους τριών τάξεων με πληθυσμιακά κριτήρια, καθώς και διατάξεις για την ανάδειξη των τοπικών αρχών, περιλαμβάνει δε διατάξεις σχετικά με τις αρμοδιότητες,  τις οποίες  διακρίνει σε αποκλειστικές και συντρέχουσες. Η διάκριση αυτή καθιστούσε την τοπική αυτοδιοίκηση αρμόδια για την εκτέλεση έργων υποδομής, απαραίτητων για τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο, αλλά και για την διαφύλαξη της περιουσίας στα όρια του κάθε δήμου, καθώς και για την παροχή υπηρεσιών προς κάλυψη των τοπικών αναγκών. Ωστόσο υποθέσεις, οι οποίες θα αναδείκνυαν τον κοινωνικό χαρακτήρα της  αυτοδιοίκησης, παρέμειναν στην κεντρική διοίκηση, με δυνατότητα ανάληψης από τη τοπική αυτοδιοίκηση, μόνο εφόσον αποδεικνύονταν η δυνατότητα άσκησής τους από αυτή (κυρίως, εφόσον υπήρχε οικονομική δυνατότητα) και μετά από έγκριση του αρμόδιου κρατικού οργάνου,. Μεταξύ των λοιπών ρυθμίσεων, αξίζει να σημειωθεί, η διοικητική εποπτεία από όργανο του κεντρικού κράτους -έπαρχο, νομάρχη και σε ειδικές περιπτώσεις τον βασιλέα-  και ο δημοσιονομικός έλεγχος από το Ελεγκτικό Συνέδριο.

Ο νόμος  δέχτηκε κριτική από αυτούς που θεώρησαν ότι ακολούθησε ξένα πρότυπα και αποστασιοποιήθηκε από την ελληνική πραγματικότητα, ενώ άλλοι υποστήριξαν πως βασίστηκε σε ό,τι καλύτερο είχαν να προσφέρουν οι επιστημονικές αντιλήψεις της εποχής [11]. Η κυβέρνηση του Χαρίλαου Τρικούπη το 1863, υπέβαλε σχέδιο ψηφίσματος «περί συστάσεως των δήμων» στην Εθνική Συνέλευση,  επικαλούμενη την αποτυχία του  νόμου του 1833. Η κυβέρνηση Τρικούπη απέδιδε κυρίως την αποτυχία του νόμου της Αντιβασιλείας αφενός μεν στη συγκέντρωση υπερβολικής εξουσίας στη διοίκηση, με συνέπεια να αναστέλλεται το έργο των δήμων, αφετέρου δε στο γεγονός ότι ο νόμος παρέβλεψε τις κοινότητες, οι οποίες είχαν προσφέρει σημαντικό έργο, τόσο προεπαναστατικά, όσο και κατά τη διάρκεια της επανάστασης. Η δημιουργία μόνο δήμων, με το νόμο του 1833, είχε ως αποτέλεσμα να δημιουργηθούν μεγάλοι σε έκταση και πληθυσμό οργανισμοί που προήλθαν από τη συνένωση πολλών μικρών χωριών και τούτο είχε ως συνέπεια  να περιέλθουν στην επιρροή πανίσχυρων κοτζαμπάσηδων που ενίσχυσαν τη δύναμή τους. Επιπλέον, η εποπτεία των αποφάσεων των δημοτικών αρχών από το κεντρικό όργανο, κρίθηκε ότι περιορίζει την διοικητική αυτοτέλεια των δήμων.

«Η διοικητική Αρχή, έλεγε ο Τιμ. Φιλήμων, κέκτηται το δικαίωμα του επιτηρείν, του παραινείν, του προτρέπειν, του συμβουλεύειν και υπομιμνήσκειν τοις Δήμοις τα καθήκοντα αυτών, ουχί όμως το δικαίωμα του επιτάσσειν αυτούς».

Αντιθέτως, ο Περ. Αργυρόπουλος παρατηρεί

« Ο νόμος πανταχού του κράτους ο αυτός πρέπει εφαρμογήν να έχει την ιδίαν. χωρίς της επιτηρήσεως, της επικυρώσεως και της ακυρώσεως παρα του διοικητού ή του Υπουργού ο νόμος προσλαμβάνων μυρίας εννοίας, πολλαχού και μη εφαρμοζόμενος θέλει καταλύσει την ενότητα του κράτους»[12].

Το σχέδιο του ψηφίσματος του Χαρίλαου Τρικούπη, προέβλεπε την κατάργηση της διοικητικής εποπτείας. και την εκτελεστότητα των αποφάσεων του δημοτικού συμβουλίου, οι οποίες προσβάλλονται μόνο κατόπιν προσφυγής. Το σχέδιο ψηφίσματος δεν εγκρίθηκε, τελικώς, από την Εθνική Συνέλευση.

Η μη αναγνώριση των κοινοτήτων από το νόμο του 1833, απασχόλησε τις επόμενες κυβερνήσεις. Ο βουλευτής Βασίλειος Μαρκεζίνης αγορεύων σχετικά υποστήριξε (1899, νομοσχέδιο για τη διοικητική διαίρεση της χώρας)

«Εν ταις κοινότησιν είχε σφυρηλατηθεί η ιδέα της εθνικής επαναστάσεως και ανεξαρτησίας. Εν τούτοις ότε οι κοινότητες κατηργήθησαν, ουδείς εθεώρησεν ότι έπρεπε να κλαύση δια την κατάργησιν αυτών»[13].

Ήδη, το 1875 ο Χαρίλαος Τρικούπης, κατέθεσε σχέδιο νόμου «περί κοινοτήτων», το οποίο προέβλεπε ένα ιδιότυπο καθεστώς κοινότητας, η οποία λειτουργούσε εντός του δήμου. Σχέδιο νόμου περί κοινοτήτων υπέβαλε και η κυβέρνηση Θεοτόκη το 1908, ο οποίος βελτίωνε τον εντός του δήμου κοινοτικό θεσμό. Εν τούτοις, κανένα από τα σχέδια νόμων δεν εγκρίθηκαν για την αναγνώριση του κοινοτικού θεσμού.

Η κυβέρνηση Τρικούπη, εξάλλου,  έφερε προς συζήτηση στη Βουλή, σχέδιο νόμου για την συγκρότηση αυτοδιοίκησης δεύτερου βαθμού, στο γεωγραφικό επίπεδο του νομού.  Ο νόμος προέβλεπε αιρετό νομαρχιακό συμβούλιο και διορισμένο νομάρχη. Κατά τη συζήτηση του νομοσχεδίου, εκφράστηκαν έντονες αντιρρήσεις από το σύνολο των βουλευτών. Το σχέδιο νόμου ψηφίστηκε, ( Ν.ΑΦΝS / 1887), αλλά δεν εφαρμόστηκε. Το 1899 η κυβέρνηση επανήλθε με κατάθεση σχεδίου νόμου για τη θέσπιση δεύτερου βαθμού τοπικής αυτοδιοίκησης. Ο νόμος, ο οποίος ψηφίστηκε (ΒΧΕ΄/1899) προέβλεπε ως αποκεντρωμένο κρατικό όργανο τον νομάρχη, ο οποίος είναι και πρόεδρος αιρετού νομαρχιακού συμβουλίου, ωστόσο δεν εφαρμόστηκε. Την ίδια τύχη είχε και η επόμενη προσπάθεια συγκρότησης τοπικής αυτοδιοίκησης δεύτερου βαθμού τοπικής αυτοδιοίκησης, η οποία προέβλεπε άμεσα εκλεγμένο νομαρχιακό συμβούλιο(Β.Δ. της 9/10.5.1923).

Ο κοινοτικός θεσμός αναγνωρίζεται επί κυβερνήσεως Ελευθέριου Βενιζέλου με την ψήφιση του νόμου ΔΝΖ/1912, που αποτελεί και την πρώτη διοικητική μεταρρύθμιση στη τοπική αυτοδιοίκηση.  Ο νόμος αναγνωρίζει τους δήμους και τις κοινότητες ως πρώτο βαθμό τοπικής αυτοδιοίκησης. Με την αναγνώριση των κοινοτήτων επιδιώκεται και ο περιορισμός των «δημάρχων -κοτζαμπάσηδων», όπως είχε εκφραστεί η άποψη για το νόμο του 1833[14]. Σημαντικό στοιχείο αυτής της μεταρρύθμισης αποτελεί η άποψη για τον χαρακτήρα του  θεσμού της τοπικής αυτοδιοίκησης και των τοπικών αρχών, όπως εκφράστηκε κατά τη συζήτηση του σχεδίου νόμου στη βουλή. Ο Υπουργός Εσωτερικών Ρέπουλης της Κυβέρνησης  Βενιζέλου, ως εισηγητής κατά την εισαγωγή του νομοσχεδίου στη Βουλή για την μεταρρύθμιση αυτή αναφέρει:

« Δια την      πολιτικήν διαπαιδαγώγησιν του λαού η δημοτική διοίκησις, ως ορθώς ελέχθη, είναι ο,τι η στοιχειώδης εκπαίδευσις προς την ανωτέραν. Η Κυβέρνησις απέβλεψεν εις την κατωτάτην εκείνην μονάδα, εις το έμβρυον της πολιτικής ανελίξεως και διαμορφώσεως, όπερ εξημβλώθη δια του καταδίκου συστήματος, απέβλεψεν εις τον βωμόν εκείνον του χωρίου, όπερ είναι το βάθρον του μεγάλου βωμού της πατρίδος….Η τοπική όμως αυτοδιοίκησις εν Ελλάδι κατέστη χειρίστη αφετηρία δια του ισχύοντος καθεστώτος. Εφοβούντο οι ψηφίσαντες τον σχετικόν νόμον τότε, μήπως ενισχύονας την τοπική     ν αυτοδιοίκησιν, την τοπικήν ελευθερίαν, δημιουργήσωσιν εχθρούς τη Μοναρχίας. Παρέβλεψαν ότι η κοινότης υπήρξεν ο μοχλός της ελευθερώσεως του Γένους. […] Ο Δήμαρχος ήταν και έμμειναν οι σημαιοφόροι του κόμματος. Δαπάναις του Δημοτικού Ταμείου, δι΄ εκβιασμού  της αρχής αυτών, έγιναν οι στυλοβάται των κομμάτων/ […] Καταλύοντας το αξίωμα του Δημάρχου, εξαφανίζομεν το κέντρον, την πηγήν και την κεφαλήν της φθοράς. Θέτομεν εις την θέσιν αυτού το Δημοτικόν Συμβούλιον μετά Προέδρου ως αυτού εκτελεστού των αποφάσεων του Δημοτικού Συμβουλίου».

Η ρύθμιση για τον χαρακτήρα των αρχών ισχύει μέχρι σήμερα, ωστόσο, ουδέποτε ανταποκρίθηκε στη βούληση του νομοθέτη και στο πνεύμα του θεσμού της τοπικής αυτοδιοίκησης. Το δημοτικό συμβούλιο, στο οποίο η πλειοψηφία, σύμφωνα με όλα τα εκλογικά συστήματα που έχουν εφαρμοστεί μέχρι σήμερα, πρόσκειται στον δήμαρχο, νομιμοποιούν τις αποφάσεις της πλειοψηφίας.

Ο νόμος ΔΝΖ/1912 υπέστη αλλεπάλληλες αλλαγές, στην οργάνωση και διαχείριση των υποθέσεών της, γεγονός το οποίο οδήγησε σε διαδοχικές κωδικοποιήσεις[15] έως την επιβολή της δικτατορίας το 1967 στην επταετή διάρκεια της οποίας οι τοπικές αρχές διορίζονταν από το στρατιωτικό καθεστώς. Μετά την πτώση της δικτατορίας, επανήλθαν τα αιρετά μέλη της αυτοδιοίκησης, με σειρά δε νομοθετημάτων επανήλθε και η προ της δικτατορίας νομοθεσία για την τοπική αυτοδιοίκηση[16] και στη συνέχεια  ακολούθησαν οι κωδικοποιήσεις στο Π.Δ 933/1975 και στο νόμο1065/1980.

Οι βασικές διατάξεις, πάντως, για τη διοίκηση και λειτουργία των δήμων και κοινοτήτων, είναι οι θεσπιζόμενες με το νόμο ΔΝΖ/1912 και ειδικότερα, οι προβλέψεις ότι η τοπική αυτοδιοίκηση είναι συγκροτημένη σε πρώτο βαθμό με τους δήμους και τις κοινότητες, όπου οι αρμοδιότητες που ασκούνται διακρίνονται σε αποκλειστικές και συντρέχουσες, ο δημοσιονομικός έλεγχος πραγματοποιείται από το Ελεγκτικό Συνέδριο και η διοικητική εποπτεία από το Νομάρχη, ως κρατικό περιφερειακό όργανο όπως, μετά τις αλλεπάλληλες ρυθμίσεις, ίσχυε από το 1955[17] .

 

2.2 Η Τοπική Αυτοδιοίκηση  κατά την περίοδο 1981-2026

Οι εθνικές εκλογές του 1981, έφεραν πρώτο το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα, το οποίο και σχημάτισε κυβέρνηση πλειοψηφίας. Οι νομοθετικές επιλογές, κατά τη διάρκεια διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ, ανέδειξαν την τοπική αυτοδιοίκηση, πέραν του πολιτικο-διοικητικού και κοινωνικού της χαρακτήρα, σε συμμετοχικό και αναπτυξιακό θεσμό. Τα συνοικιακά συμβουλία, ο δημοκρατικός προγραμματισμός, οι τοπικοί αναπτυξιακοί θεσμοί (αναπτυξιακοί σύνδεσμοι, αναπτυξιακές εταιρίες, προγραμματικές συμβάσεις) η περιφέρεια, ως μονάδα προγραμματισμού, επέτρεψαν στην τοπική αυτοδιοίκηση να συμμετάσχει στην οικονομική ανάπτυξη στα όριά της. Μετά από μια αποτυχημένη προσπάθεια να εφαρμοστεί δεύτερος βαθμός τοπικής αυτοδιοίκησης το 1986 με το νόμο 1822, τελικώς αυτός εφαρμόστηκε το 1994 σε επίπεδο νομού[18], η δε Περιφέρεια, αποτέλεσε μονάδα διοίκησης, ως περιφερειακό όργανο του κράτους[19].

Κατά την διάρκεια διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ, επίσης, αναθεωρήθηκε το άρθρο 102 του Συντάγματος για την διοίκηση των τοπικών υποθέσεων. Κατοχυρώνεται συνταγματικά, ο δεύτερος βαθμός τοπικής αυτοδιοίκησης και το τεκμήριο αρμοδιότητας υπέρ της τοπικής αυτοδιοίκησης, διάταξη η οποία είχε νομοθετηθεί από το 1994 και δεσμεύεται ο κοινός νομοθέτης να καθορίσει τοπικά έσοδα.

Την ίδια  περίοδο  πραγματοποιείται η δεύτερη μεταρρύθμιση στην αυτοδιοίκηση, μετά το νόμο ΔΝΖ/1912,  με την αναγκαστική συνένωση των δήμων και κοινοτήτων[20]. Η μεταρρύθμιση επέφερε επιπλέον προβλήματα στο χώρο της αυτοδιοίκησης. Η κατάργηση του μεγαλύτερου μέρους των κοινοτήτων, μόνο αναγκαστικώς έγινε αποδεκτή από το χώρο της αυτοδιοίκησης, η δε προσφυγή      στη δικαιοσύνη με σκοπό να αποτραπεί η κατάργηση των κοινοτήτων, οδήγησε στην αναγκαστική συνένωση, σύμφωνα με νόμο που ψηφίστηκε. Το 2010, το ΠΑΣΟΚ ψήφισε μια δεύτερη αναγκαστική συνένωση όχι μόνο της πρωτοβάθμιας, αλλά και της δευτεροβάθμιας αυτοδιοίκησης[21]. Με την νέα αναγκαστική συνένωση καταργήθηκαν οι κοινότητες και οι περιφέρειες αποτέλεσαν τον δεύτερο βαθμό τοπικής αυτοδιοίκησης[22].

 Οι διατάξεις περί της διοικητικής εποπτείας και δημοσιονομικού ελέγχου εξακολουθούν να ισχύουν και κατά την περίοδο αυτή. Οι αποφάσεις, ωστόσο, των οργάνων διοίκησης, ελέγχονται από τριμελή επιτροπή[23] , δηλαδή ένα συλλογικό όργανο, για περισσότερο ασφαλείς αποφάσεις. Τα τοπικά έσοδα, κατά την ρύθμιση του συντάγματος, εντάσσονται στην κατηγορία των κεντρικών αυτοτελών πόρων και συνεπώς δεν υπήρξε κάποια νέα ρύθμιση και την περίοδο αυτή, ενώ η ένταξη της Ελλάδας στην δημοσιονομική επιτήρηση του 2010 εξαναγκάζει τον περιορισμό και τον έλεγχο των εσόδων στη τοπική αυτοδιοίκηση.

Οι κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ νομοθέτησαν μεν, αλλά δεν στάθηκε δυνατόν αφενός μεν να διαφυλάξουν τους θεσμούς αυτής της δεκαετίας που ανέδειξαν τον αναπτυξιακό, κοινωνικό και συμμετοχικό χαρακτήρα της τοπικής αυτοδιοίκησης, αφετέρου δε να επιλύσουν τα ζητήματα οργάνωσης και λειτουργίας, τα οποία οι εκπρόσωποι των συλλογικών οργάνων τόσο της πρωτοβάθμιας, όσο και της δευτεροβάθμιας τοπικής αυτοδιοίκησης, έθεταν συνεχώς στα ετήσια τακτικά και έκτακτα συνέδρια.

Η διακυβέρνηση του  ΣΥΡΙΖΑ το 2015 εστιάστηκε στο εκλογικό σύστημα στη τοπική αυτοδιοίκηση, εισάγοντας ένα σύστημα απλής αναλογικής, καθώς και στην δημοτική αποκέντρωση, επαναφέροντας ένα ειδικό σύστημα κοινοτικής διακυβέρνησης.

Κατά τη διάρκεια διακυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας, με νομοθετικές παρεμβάσεις στο θεσμό της τοπικής αυτοδιοίκησης, καταργήθηκαν ρητά ή σιωπηρά, οι αναπτυξιακοί και συμμετοχικοί θεσμοί στην τοπική αυτοδιοίκηση. Ο δημοκρατικός προγραμματισμός αντικαταστάθηκε από την υποχρέωση της τοπικής αυτοδιοίκησης κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων της , να ακολουθεί «τις ευρωπαϊκές και εθνικές πολιτικές», ανεξάρτητα από τις ανάγκες της.  Ο Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης του 2026, ως προς την αποκέντρωση δημοτικών ή περιφερειακών υπηρεσιών,  καταργεί τα υφιστάμενα νομικά πρόσωπα δημοσίου και ιδιωτικού δικαίου, αλλά και απαγορεύει την ίδρυση στο μέλλον νέων, τόσο δημοσίου όσο και ιδιωτικού δικαίου, διατηρώντας ωστόσο συγκεκριμένα νομικά πρόσωπα. Με την κατάργηση των νομικών προσώπων, προβλέπεται η μεταφορά προσωπικού, στον οργανισμό τοπικής αυτοδιοίκησης, στον οποίο αυτά ανήκουν.  Η κάλυψη του προσωπικού, βεβαίως, ήταν το λιγότερο που θα μπορούσε να γίνει για μια τέτοια παρέμβαση στη διοίκηση και διαχείριση των τοπικών δημόσιων υποθέσεων, αλλά οι παρεμβάσεις αυτές έχουν συνέπειες στην διοικητική και οικονομική οργάνωση των ΟΤΑ. Επιπλέον η ρύθμιση δεν καταργεί, απλώς, μια διοικητική ικανότητα της τοπικής αυτοδιοίκησης, αλλά      αφαιρεί και ματαιώνει τον αναπτυξιακό της χαρακτήρα και την δυνατότητα παρέμβασής της στην τοπική και περιφερειακή ανάπτυξη. Πέραν αυτού, οι ρυθμίσεις του δεν υπεισέρχονται σε ουσιαστικά ζητήματα για την άσκηση δημόσιων πολιτικών, αλλά και λοιπών ζητημάτων, τα οποία αποτελούν πάγια αιτήματα της τοπικής αυτοδιοίκησης, όπως εκείνα της δημοτικής αποκέντρωσης, των χρηματοδοτήσεων, της οριοθέτησης των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης πρώτου βαθμού και της διοικητικής και της δημοσιονομικής εποπτείας. Ο Κώδικας εστιάζει στην ανάδειξη των τοπικών αρχών, εισάγοντας ένα εκλογικό σύστημα, η μόνη επιτυχία του οποίου είναι το να δυσκολέψει το δικαστήριο για την ανάδειξη των αρχών.

Εν κατακλείδι, ο νέος κώδικας της τοπικής αυτοδιοίκησης  περιέχει ρυθμίσεις για ένα θεσμό ο οποίος «εντέλλεται» από τη κεντρική διοίκηση να λειτουργήσει σε ένα πλαίσιο που η κεντρική διοίκηση υπαγορεύει, χωρίς τη δυνατότητα διοίκησης τοπικών πολιτικών με μέσα, τα οποία η ίδια αποφασίζει και εφαρμόζει, σύμφωνα με τις κατευθύνσεις του Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας.

 

 3.        Ανιχνεύοντας δυσλειτουργίες και πλημμέλειες


  τοπική αυτοδιοίκηση θεμελιώνεται στη λαϊκή κυριαρχία και αντλεί την εξουσία της απευθείας από το Σύνταγμα. Στα πρώτα νομοθετήματα, μετά την συνταγματική αναγνώρισή της, ρυθμίζονται ζητήματα σχετικά με την συγκρότηση, την άσκηση αρμοδιοτήτων της, την εποπτεία της από το κράτος και τον δημοσιονομικό έλεγχο, καθώς και ζητήματα τοπικών εσόδων. Την συγκρότηση  τοπικών κοινοτήτων στον ελλαδικό χώρο ως τοπικών σχηματισμών μέχρι και την αναγνώριση της Ελλάδας ως κράτος, διαδέχτηκαν μόνο δήμοι.  Αλλά στη συνείδηση των πολιτών, οι κοινότητες ήταν αυτές που ανταποκρίνονταν στις ανάγκες τους  και στην επίλυση των ζητημάτων τους, ώστε, τελικώς, θεσμοθετήθηκαν και αυτές και λειτούργησαν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η κατάργησή τους αργότερα, εξακολουθεί να προβληματίζει το διοικητικο-πολιτικό σύστημα και ένα ιδιότυπο σύστημα κοινοτικής διοίκησης, επανέρχεται με τα υφιστάμενα σήμερα νομοθετήματα.

3.1.               Σύγχυση αρμοδιοτήτων

Η διάκριση των υποθέσεων σε αποκλειστικές και συντρέχουσες, αλλά και σε γενικές και τοπικές, αντικαταστάθηκαν από το τεκμήριο αρμοδιότητας υπέρ της τοπικής αυτοδιοίκησης, κατά τη διάταξη του άρθρου 102 του Συντάγματος, αλλά η σύγχυση των αρμοδιοτήτων μεταξύ των δύο επιπέδων διοίκησης (κεντρική διοίκηση-τοπική αυτοδιοίκηση) επιτρέπει  στην κεντρική διοίκηση να παρεμβαίνει σε αποφάσεις της αυτοδιοίκησης, με συνέπεια, επί της ουσίας, την αναίρεση των αποφάσεων της  και συχνά στη δικαστική προσφυγή για την επίλυσή του επιπέδου διοίκησης.

3.2.               Η μεταβίβαση κρατικών αρμοδιοτήτων.

Η δυνατότητα που παρέχει το ισχύον σύνταγμα να παραχωρούνται αρμοδιότητες της κεντρικής διοίκησης προς την τοπική αυτοδιοίκηση με την μεταβίβαση, συγχρόνως, οικονομικών πόρων, έδωσε την ευχέρεια στη κεντρική διοίκηση να της μεταβιβάσει αρμοδιότητές της, οι οποίες αποτελούν αποστολή του κράτους. Η κεντρική διοίκηση έκανε χρήση της δυνατότητας αυτής, όμως, όπως μπορεί να διαπιστωθεί, οι υποθέσεις που μεταβιβάζονται δεν ανταποκρίνονται στην άσκηση δημόσιας πολιτικής, ώστε να αποτελούν αποφάσεις των συλλογικών οργάνων της τοπικής αυτοδιοίκησης, αλλά αρμοδιότητες διαδικαστικές[24] ή άλλες τις οποίες η κεντρική διοίκηση, δεν επιθυμεί να τις ασκήσει, πιθανόν λόγω πολιτικού κόστους[25]. Αν ληφθούν υπόψη, οι αρμοδιότητες που έχουν παραχωρηθεί στην τοπική αυτοδιοίκηση από το κράτος, η διαδικασία αυτή δεν μπορεί να νοηθεί, παρά ως μια «απευθείας» ανάθεση υπηρεσιών σε ένα νομικό πρόσωπο, η εξουσία του οποίου, όμως,  θεμελιώνεται στη λαϊκή κυριαρχία.

Περαιτέρω, με δεδομένο ότι, η νομοθετική πρωτοβουλία ανήκει στην κυβέρνηση, οι παρεμβάσεις στη διοίκηση και την λειτουργία της τοπικής αυτοδιοίκησης, γεννούν προβλήματα με αποτέλεσμα να δημιουργείται η εντύπωση στους πολίτες ότι η τοπική αυτοδιοίκηση είναι αφερέγγυα. Επί παραδείγματι, όταν νομοθετούνται θεσμοί (αναπτυξιακοί σύνδεσμοι, επιχειρήσεις, τοπικοί οργανισμοί) και λειτουργούν για ένα διάστημα αναπτύσσοντας σχέσεις με την τοπική κοινωνία, στη συνέχεια, ωστόσο, καταργούνται με νόμο, ακόμη και αν ορίζεται ως καθολικός διάδοχος ο δήμος ή η περιφέρεια και αναλαμβάνει τις σχετικές υποχρεώσεις, οι πολίτες αποκομίζοντας κακή εμπειρία, και είναι λογικό να αποφεύγουν να συνεργαστούν στο μέλλον.

Η διοικητική εποπτεία και ο δημοσιονομικός έλεγχος αποτελούν, επίσης, ζητήματα τα οποία απασχολούν την τοπική αυτοδιοίκηση από το πρώτο διάστημα της συνταγματικής αναγνώρισής της. Αν και από το 1982 με προεδρικό διάταγμα καταργήθηκε ο έλεγχος σκοπιμότητας, παραμένοντας  για ορισμένα μόνο ζητήματα και αποφάσεις, ο δε έλεγχος νομιμότητας, σύμφωνα με το σύνταγμα, οφείλει να μην περιορίζει την πρωτοβουλία της τοπικής αυτοδιοίκησης, η πράξη οδηγεί σε ελέγχους επί της ουσίας, υποκαθιστώντας ενίοτε και το δικαστήριο[26] , με αποτέλεσμα να αναιρούνται οι αποφάσεις ενός νομικού προσώπου, που η εξουσία του πηγάζει απευθείας από το σύνταγμα.

 

3.3.               Η οικονομική αυτοτέλεια.

Άλλο  σημείο τριβής μεταξύ της κεντρικής διοίκησης και της τοπικής αυτοδιοίκησης, από την αναγνώρισή της μέχρι τις μέρες μας, είναι η οικονομική της αυτοδυναμία. Η οικονομική εξάρτηση της από τη κεντρική διοίκηση, συντελεί στην αδυναμία εκπλήρωσης των πολιτικών που αυτή ασκεί. Ο προϋπολογισμός των ΟΤΑ αποτυπώνει το πρόγραμμα δράσης τους. Συνεπώς, ο οποιοσδήποτε μη κανονικός ρυθμός εσόδων, συνεπάγεται και την αδυναμία πραγματοποίησης του έργου της. Τα συλλογικά όργανα της τοπικής αυτοδιοίκησης, πρώτου και δεύτερου βαθμού, ευρίσκονται σε μια συνεχή ρήξη με τη κεντρική διοίκηση, αξιώνοντας οικονομική αυτοτέλεια, ώστε η χρηματοδότηση των έργων και λοιπών προγραμμάτων τους και υπηρεσιών να είναι ανεξάρτητη από τη κεντρική διοίκηση, ώστε να πραγματοποιούν τη διοίκηση των υποθέσεών τους, ως αυτοδιοικούμενα νομικά πρόσωπα.

3.4.               Η ανάδειξη των τοπικών και περιφερειακών αρχών.

Για την ανάδειξη των τοπικών και περιφερειακών αρχών από της αναγνώρισης της τοπικής αυτοδιοίκησης έως και σήμερα μπορεί να παρατηρηθεί: Κατά την πρώτη περίοδο, μέχρι και την μεταρρύθμιση του 1911, οι τοπικές αρχές αναδεικνύονταν, κατά τρόπον ώστε, να εφαρμόζονται σε τοπικό επίπεδο οι πολιτικές της κεντρικής διοίκησης χωρίς να παρατηρούνται προβλήματα και να μην προβάλλονται αντιρρήσεις για τη διοίκηση των τοπικών υποθέσεων. Στη συνέχεια, τα συστήματα ανάδειξης των αρχών, χαρακτηρίζονται από την εκλογή κατά συνδυασμούς και όχι από πολιτικά κόμματα, ώστε οι αιρετοί, ανεπηρέαστοι από τα πολιτικά κόμματα, να εστιάζονται στα τοπικά προβλήματα, με την κατάθεση απόψεων προς το συμφέρον των πολιτών. Η επιλογή αυτή του νομοθέτη, ωστόσο, δεν ευρίσκει εφαρμογή στην πράξη. Τα πολιτικά κόμματα παρεμβαίνουν με υποψηφίους, κυρίως τους επικεφαλής των συνδυασμών, οι οποίοι πρόσκεινται ή είναι ενταγμένοι πολιτικά σε αυτά, προκειμένου να αναδείξουν σε τοπικό επίπεδο την πολιτική τους δύναμη. Το φαινόμενο αυτό, εντάθηκε  μετά τη δεκαετία του ΄90, όταν οι υποψήφιοι στους μεγαλύτερους δήμους της χώρας, ήταν, όχι απλώς ενταγμένοι σε πολιτικό κόμμα, αλλά στελέχη τους. Με τον τρόπο αυτό το εκλογικό σώμα δεν επιλέγει υποψηφίους, οι οποίοι είναι ανεξάρτητοι από πολιτικά κόμματα ή σε κάθε περίπτωση, είναι πολίτες, οι οποίοι κατά τεκμήριο μπορεί να προσφέρουν στα τοπικά ζητήματα, αλλά τους αρεστούς των πολιτικών κομμάτων, σύμφωνα και με την ιδία πολιτική τοποθέτηση. Τούτο ενισχύεται και από το εκλογικό σύστημα, το οποίο ευνοεί με την πλειοψηφία των εδρών, τον επιτυχόντα/ πρωτεύσαντα συνδυασμό.

 

4.        Προτάσεις πολιτικής

 

4.1.               Η διοικητική αυτοτέλεια της τοπικής αυτοδιοίκησης

Σύμφωνα με τον Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας, το Σύνταγμα και η εσωτερική νομοθεσία  κατά το δυνατόν, πρέπει να αναγνωρίζουν την αυτονομία της τοπικής αυτοδιοίκησης. Ως «αυτονομία» κατά τον Χάρτη, ορίζεται «το δικαίωμα και η πραγματική ικανότητα των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ) να ρυθμίζουν και να διαχειρίζονται, στο πλαίσιο του νόμου, υπ’ ευθύνη τους και προς όφελος του πληθυσμού τους, σημαντικό μέρος των δημοσίων υποθέσεων». Περαιτέρω, σύμφωνα με τον Χάρτη: «Οι ΟΤΑ στο πλαίσιο του νόμου έχουν πλήρη ευχέρεια να ασκούν πρωτοβουλία σχετικά με κάθε θέμα που δεν εξαιρείται της αρμοδιότητάς τους ή δεν ανατίθεται σε άλλη Αρχή […] Οι αρμοδιότητες που ανατίθενται στους ΟΤΑ πρέπει κανονικά να είναι πλήρεις και απόλυτες. Δεν μπορούν να τίθενται εν αμφιβόλω, ή να περιορίζονται από άλλη Αρχή, παρά μόνο στο πλαίσιο του νόμου (αρχή της εγγύτητας)».

Η μόνιμη αντιπροσωπεία των τοπικών και περιφερειακών αρχών της Ευρώπης στη συνεδρίασή της σε Ολομέλεια την 18η Μαρτίου 1992, υιοθέτησε τον πρώτο Αστικό Ευρωπαϊκό Χάρτη, για τα δικαιώματα στην πόλη. Σύμφωνα με τον Χάρτη, οι υποθέσεις τις οποίες πρέπει να επιληφθούν οι Τοπικές Αρχές είναι:

⁻        α) Η διακίνηση και κινητικότητα (transport and mobility),

⁻        β) η φύση και το περιβάλλον (environmental nature in towns),

⁻        γ) η φυσιογνωμία των πόλεων (the physical form of cities), 

⁻        δ) η αστική αρχιτεκτονική κληρονομιά (the urban architectural heritage), 

⁻        ε) η στέγαση (housing),

⁻        στ) η αστική ασφάλεια και η πρόληψη της εγκληματικότητας (urban security and crime prevention),

⁻        ζ) η προστασία των μειονεκτούντων ατόμων στις πόλεις (disadvantaged and disabled persons in towns),

⁻        η) ο αθλητισμός και η διαχείριση του ελεύθερου χρόνου των πολιτών (sport and leisure in urban areas),

⁻        θ) η πολιτιστική ζωή στις πόλεις (culture in towns),

⁻        ι) η εισαγωγή μιας πολιτικής για την ένταξη διαφόρων εθνικοτήτων (multicultural integration in towns),

o   ια) η προστασία της υγείας στις πόλεις (health in towns),

o   ιβ) η συμμετοχή των πολιτών, η αστική διαχείριση και ο προγραμματισμός (citizen participation, urban management and urban planning,

o   ιγ) Η οικονομική ανάπτυξη στις πόλεις ( economic development in cities).

 

Στη σύνοδο της Επιτροπής Τοπικών και Περιφερειακών Αρχών (C.P.L.RE), στις 27-29 Μαΐου 2008 στο Στρασβούργο, παρουσιάστηκε ο Ευρωπαϊκός Αστικός Χάρτης ΙΙ. Κατά την παρουσίαση του δεύτερου χάρτη, η επιτροπή επεσήμανε ότι, οι αρχές που περιλαμβάνονται στον πρώτο χάρτη γίνονται σεβαστές και αποτελούν το θεμέλιο για τον δεύτερο χάρτη. Ο νέος Χάρτης απευθύνεται στις τοπικές και περιφερειακές Αρχές και περιλαμβάνει κατευθύνσεις, οι οποίες είναι προσανατολισμένες στην οργάνωση βιώσιμων πόλεων και κωμοπόλεων.

 Το 2008  υιοθετήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή  ο θεσμός «Ευρωπαϊκή Πράσινη Πρωτεύουσα». Η Επιτροπή διαπιστώνοντας ότι, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού κατοικεί σε πόλεις, οι οποίες επιβαρύνονται περιβαλλοντικά,  βραβεύει πόλεις, οι οποίες συμβάλουν στην αντιμετώπιση του προβλήματος αυτού. Τα κριτήρια ανακοινώνονται κάθε φορά στην πρόσκληση για την βράβευση και  γενικώς βασίζονται στα μέτρα που λαμβάνουν οι διοικήσεις σε τοπικό επίπεδο για:

  • ·      την κάλυψη των αναγκών των πολιτών σε κατοικία,
  • ·       τις αστικές μεταφορές,
  • ·       την διαχείριση της ενέργειας και του νερού,
  • ·       την διαχείριση των συστημάτων ύδρευσης και αποχέτευσης,
  • ·       τις υποδομές για πεζούς και ποδηλάτες,
  • ·       τους προσβάσιμους από τους πολίτες χώρους πρασίνου
  • ·       τα αξιόπιστα τοπικά μέσα μαζικής μεταφοράς,
  • ·       την οικολογική καινοτομία και
  • ·       την αειφόρο απασχόληση[27].

 Από τον συνδυασμό των θέσεων που αναφέρθηκαν τόσο από τον Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας, όσο και των θέσεων των θεσμικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προκύπτει ότι η τοπική αυτοδιοίκηση διοικεί δημόσιες υποθέσεις, σύμφωνα με το νόμο, και στα όρια του κάθε οργανισμού,      όπως αναλυτικά περιγράφονται στο Χάρτη Αστικών Δικαιωμάτων, η δε διαχείριση      των υποθέσεων είναι πλήρης και απόλυτη, με την έννοια ότι      οι Τοπικές Αρχές έχουν την απόλυτη εξουσία να προγραμματίσουν και να διαχειριστούν στα όριά τους τις συγκεκριμένες αρμοδιότητες, όπως ορίζει ο Χάρτης Τοπικής Αυτονομίας.

 Σύμφωνα με το ελληνικό σύνταγμα η τοπική αυτοδιοίκηση διοικεί και διαχειρίζεται τις «τοπικές υποθέσεις». Αλλά, η τοπική αυτοδιοίκηση, ως εξουσία η οποία θεμελιώνεται στη λαϊκή κυριαρχία, διαχειρίζεται δημόσιες υποθέσεις, όπως άλλωστε μέχρι σήμερα έχει αποδεχτεί και ο κοινός νομοθέτης, παραθέτοντας ενδεικτικά στο νόμο τους τομείς αρμοδιοτήτων της. Ο όρος «τοπικό», τίθεται, προκειμένου να διευκρινιστεί ότι οι συγκεκριμένες υποθέσεις είναι τοπικού ενδιαφέροντος και ασκούνται στα όρια του κάθε Οργανισμού Τοπικής Αυτοδιοίκησης.  αλλά δεν ακυρώνεται η κύρια έννοια που χαρακτηρίζει τις υποθέσεις ως «δημόσιες». Ο σκοπός και των δύο θεσμών εξουσίας, είναι η προώθηση των ενδιαφερόντων των πολιτών σε επίπεδο επικράτειας μεν για την κεντρική διοίκηση, σε τοπικό επίπεδο δε, για την τοπική αυτοδιοίκηση. Ωστόσο,  το εθνικό ενδιαφέρον με το τοπικό ενδιαφέρον για τους πολίτες δεν μπορεί να διαχωριστεί. Οι κεντρικές δημόσιες πολιτικές ασκούνται από τα κεντρικά όργανα, αλλά τον αντίκτυπο έχουν οι πολίτες στο τοπικό  επίπεδο. Τα εμπορικά λιμάνια, επί παραδείγματι, ανήκουν στο δημόσιο και επομένως ο τρόπος άσκησης ανήκει στο κεντρικό κράτος. Αλλά στις αντίστοιχες πόλεις συντηρούνται, αναγκαίες υποδομές, απασχολείται και διαμορφώνεται το ανθρώπινο δυναμικό, αναπτύσσονται λειτουργίες που αναφέρονται στην παραγωγή και την προώθηση της τοπικής οικονομίας και τοπικής ανάπτυξης. Επομένως, ο τρόπος διοίκησης και διαχείρισης μιας κεντρικής δημόσιας πολιτικής, πρέπει να ταυτίζεται με την προώθηση του ενδιαφέροντος των πολιτών στο τοπικό επίπεδο. Αντίστοιχα, οι τοπικές δραστηριότητες και λειτουργίες που οργανώνονται από την τοπική αυτοδιοίκηση, έχουν άμεσο αντίκτυπο τόσο στην οικονομία και ανάπτυξη, όσο και στην εικόνα και παρουσία της χώρας. Αν λάβουμε υπόψη μας, την λεγόμενη «βαριά βιομηχανία» της χώρας μας, τον τουρισμό, οι τουρίστες που θα βρεθούν στην πλατεία Συντάγματος και διαπιστώσουν ότι δεν έχει την καθαριότητα που αρμόζει σε μια πρωτεύουσα χώρας, δεν θα συμπεράνουν ότι ο Δήμαρχος των Αθηναίων δεν είναι ικανός δήμαρχος αλλά ότι η Ελλάδα είναι μια χώρα που δεν έχει καθαριότητα.

Η έννοια, επομένως,  των αρμοδιοτήτων σε γενικές και τοπικές, όπως ορίζει το ελληνικό Σύνταγμα,  δεν έχει νόημα. Σύμφωνα με το ισχύον σύνταγμα, αλλά και τη νομοθεσία, πολλές από τις αρμοδιότητες (υγεία, παιδεία, αναπτυξιακή πολιτική) ασκούνται ταυτόχρονα σε πολλαπλά επίπεδα, εθνικό, περιφερειακό τοπικό, που      πλέκονται οργανικά. Δεν είναι, συνεπώς, ευχερές να διαχωριστεί το τοπικό από το εθνικό επίπεδο αυτών των πολιτικών και να διαχωριστεί αντίστοιχα η τοπική αρμοδιότητα από την περιφερειακή και εθνική. Εφόσον γίνεται αποδεκτή η αρχή της εγγύτητας, η κάθε μορφής έκφανση μιάς δημόσιας πολιτικής σε τοπικό επίπεδο αποτελεί υπόθεση της τοπικής αυτοδιοίκησης, την οποία πρέπει να αποδέχεται η κεντρική διοίκηση. Η τοπική αυτοδιοίκηση, η οποία αποτελεί το τμήμα εκείνο της δημόσιας διοίκησης που βρίσκεται πλησίον του πολίτη, γνωρίζει τις ανάγκες των πολιτών καλύτερα από την κεντρική διοίκηση. Ο προγραμματισμός, συνεπώς, των έργων και υπηρεσιών, για κάθε τομέα πολιτικής, θα πρέπει να θεμελιώνεται στο τοπικό επίπεδο. Τούτο, άλλωστε, επιτρέπει στην τοπική αυτοδιοίκηση να ασκεί δημόσιες πολιτικές που είναι αναγκαίες σε τοπικό επίπεδο, με αποφάσεις των συλλογικών της οργάνων, κατά τρόπον ώστε, να αναδεικνύει τα τοπικά αγαθά (οικονομικά, κοινωνικά, πολιτιστικά, εκπαιδευτικά κλπ) ευνοϊκότερα για τους πολίτες στα όρια του ΟΤΑ. Η κεντρική διοίκηση ασκεί τις δημόσιες πολιτικές, προς το συμφέρον των πολιτών στην Επικράτεια, με κριτήρια κατάλληλα για την Επικράτεια. Ωστόσο, σε τοπικό επίπεδο, οι ανάγκες και τα ενδιαφέροντα των πολιτών, μπορεί να πληρούνται κατά τρόπο διαφορετικό.

Αν επι παραδείγματι, το Υπουργείο Πολιτισμού σχεδιάζει και προγραμματίζει έργα τα οποία θεωρούνται γενικού ενδιαφέροντος, έργα τα οποία έχουν τοπικό ενδιαφέρον και προωθούν την τοπική ανάπτυξη θα ήταν εύλογο να ασκούνται από τη τοπική αυτοδιοίκηση. Εάν σε τοπικό επίπεδο η  αυτοδιοίκηση είχε την ευχέρεια να αξιοποιήσει τα τοπικά αγαθά πολιτιστικής κληρονομιάς θα ικανοποιούσε τα οικονομικά, πολιτιστικά και κοινωνικά ενδιαφέροντα των πολιτών στο τοπικό επίπεδο, συμβάλλοντας ταυτόχρονα και στην συνολική ανάπτυξη, σε  εθνικό επίπεδο.

Αντίστοιχα παραδείγματα μπορεί να χρησιμοποιηθούν για άλλες δημόσιες πολιτικές, όπως ο τουρισμός, η ανάπτυξη, η κοινωνική πολιτική. Η υγεία, επί παραδείγματι, ως δημόσια πολιτική, δεν μπορεί παρά να ασκείται, ως πρωτοβάθμια, από την τοπική αυτοδιοίκηση, ώστε να παρακολουθείται συστηματικά.

Η άσκηση δημόσιων πολιτικών από μια δημόσια εξουσία πλησίον του πολίτη, δεν εξασφαλίζει μόνο την εφαρμογή της αρχής της εγγύτητας, αλλά και την κατοχύρωση, σύμφωνα με το ισχύον σύνταγμα της διοικητικής αυτοτέλειας της τοπικής αυτοδιοίκησης. Η εφαρμογή της αρχής της εγγύτητας σε τοπικό επίπεδο, επιπλέον,  απεμπλέκει την προσφυγή στο δικαστήριο, εφόσον γίνεται αποδεκτή από το νομοθέτη η άσκηση της συγκεκριμένης δημόσιας πολιτικής από την τοπική αυτοδιοίκηση. Διότι, τόσο στο δίκαιο, όσο και στην πολιτική επιστήμη, δεν είναι ευχερής ο εννοιολογικός διαχωρισμός κράτους και τοπικής αυτοδιοίκησης στο πλαίσιο του ενιαίου πολιτικο-διοικητικού συστήματος. Ιδίως εάν ληφθεί υπόψη μια ολόκληρη παράδοση που έχει την αφετηρία της στο απολυταρχικό κράτος, αλλά και στην περί κράτους αντίληψη του διαφωτισμού, κατά την οποία ο θεσμός της τοπικής αυτοδιοίκησης και όταν συγκροτήθηκε, παρέμεινε επί μακρόν χρονικό διάστημα, ως πολιτικο-διοικητικός θεσμός ενσωματωμένος στο ενιαίο πολιτικο-διοικητικό σύστημα του κράτους. Στην παράδοση αυτή ο νομοθέτης, μέχρι σήμερα, θεμελιώνει ορισμένες αρμοδιότητες (υγεία, παιδεία κλπ) ως αρμοδιότητες του κράτους, αλλά δεν διευκρινίζει αν το κράτος νοείται υπό την ευρεία έννοια του δημόσιου τομέα ή υπό την έννοια της κεντρικής διοίκησης. Εάν ληφθεί υπόψη ότι στη τοπική αυτοδιοίκηση ανατίθεται από το σύνταγμα η αποκλειστική αρμοδιότητα σε «τοπικό επίπεδο», ο κοινός νομοθέτης, αλλά και το δικαστήριο, θα έπρεπε να θεωρούν ότι ορισμένες αρμοδιότητες, ως δημόσιες υποθέσεις, ασκούνται από τη τοπική αυτοδιοίκηση. Συνεπώς, εάν η  αυτοδιοίκηση είναι υπεύθυνη για τον προγραμματισμό των έργων και υπηρεσιών των πολιτικών αυτών, χωρίς παρεμβάσεις από την κεντρική διοίκηση, θα μπορεί, υπό προϋποθέσεις,  να προκύπτει αθροιστικά επιτυχής άσκησή τους και σε επίπεδο επικράτειας.

Από την άλλη πλευρά δημόσιες πολιτικές, όπως η δικαιοσύνη, η άμυνα, η εξωτερική πολιτική, η πολιτική προστασία, η εκπαίδευση, δεν μπορεί να ασκηθούν από τη τοπική αυτοδιοίκηση, αλλά μόνο από την κεντρική διοίκηση, σε επίπεδο επικράτειας.

Με δεδομένο ότι, σε τοπικό επίπεδο, σημαντική συμβολή στην διαμόρφωση δημόσιων πολιτικών έχουν συλλογικοί παραγωγικοί και κοινωνικοί φορείς, η τοπική αυτοδιοίκηση έχει τη δυνατότητα να αξιοποιήσει την εμπειρία τους, ώστε οι προτάσεις της να είναι περισσότερο θεμελιωμένες και ολοκληρωμένες.

Η ενοποίηση των προγραμμάτων των ετήσιων δράσεων της τοπικής αυτοδιοίκησης, είναι ορθό να αποτελέσει τον εθνικό προγραμματισμό. Τούτο δικαιολογείται, εφόσον η εγγυτέρα προς τον πολίτη αρχή προτείνει, προς ένα όργανο που θα εκπροσωπεί το σύνολο των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης πρώτου και δεύτερου βαθμού, ένα πρόγραμμα έργων και προγραμμάτων, το οποίο, ενοποιημένο, αφορά την επικράτεια, η κεντρική διοίκηση οφείλει να το αποδεχτεί και να το εφαρμόσει στο σύνολο της επικράτειας.

Επικουρικά και με δεδομένο το γεγονός ότι, η Ελλάδα έχει παραδοσιακά, μια συγκεντρωτική κρατική οργάνωση, είναι δυνατή μια προγραμματική συμφωνία μεταξύ της κεντρικής διοίκησης και της τοπικής αυτοδιοίκησης, με τη συμμετοχή των τοπικών συλλογικών παραγωγικών και κοινωνικών παραγόντων, η οποία, πάντως, πρέπει να   θεμελιώνεται σε ισότιμες σχέσεις μεταξύ των συμβαλλομένων μερών και όχι με ρήτρες εξουσίας υπέρ της κεντρικής διοίκησης, ώστε να εφαρμοστούν δημόσιες πολιτικές που θα εξασφαλίζουν τη συναίνεση και την σύγκλιση  κεντρικών, τοπικών και κοινωνικών φορέων. Η διοικητική αυτοτέλεια της τοπικής αυτοδιοίκησης, εν τέλει,  έχει έρεισμα στην αμεσότητα επαφής με τους πολίτες και στη μείζονα δυνατότητα πρόσβασης των πολιτών στα όργανα διοίκησης της τοπικής αυτοδιοίκησης και συμμετοχής τους στην αυτοδιοικητική λειτουργία.

 

4.2.              Διοικητική εποπτεία και δημοσιονομικός έλεγχος

 

Η αρχή της εγγύτητας και η διοικητική αυτοτέλεια  της τοπικής αυτοδιοίκησης, ευρίσκει πλήρως εφαρμογή, εάν καταργηθεί η διοικητική εποπτεία και ο δημοσιονομικός έλεγχος, που έχουν αποτελέσει αντικείμενο διένεξης διαχρονικά, μεταξύ των δύο φορέων εξουσίας:

Η διοικητική εποπτεία νοείται, μόνο, στο πλαίσιο ενιαίας διοικητικής δομής, όπου ο ελέγχων είναι ιεραρχικά προϊστάμενος του ελεγχόμενου. Στην προκειμένη περίπτωση η τοπική αυτοδιοίκηση δεν έχει δοτή από την κεντρική διοίκηση εξουσία, αλλά η εξουσία της θεμελιώνεται στη λαϊκή κυριαρχία δια της καθολικής ψήφου. Συνεπώς δεν υφίσταται κατάσταση ιεραρχίας μεταξύ της κεντρικής διοίκησης και της τοπικής αυτοδιοίκησης. Ο διοικητικός έλεγχος δεν θα πρέπει να νοείται παρά μόνον ως δικαστικός έλεγχος, όπως ήδη έχει εκφραστεί η άποψη και κατά το παρελθόν.[28] Τούτο διότι, τα δικαστήρια είναι επιφορτισμένα να απονέμουν δικαιοσύνη, πέραν της συνταγματικής επιταγής για την ανεξαρτησία της, αλλά και της ιδιαίτερης δομής και γνώσης του αντικειμένου, κατά τρόπον ώστε να εξασφαλίζεται η εμπιστοσύνη και το κοινό αίσθημα περί δίκαιης εφαρμογής του νόμου. Ο έλεγχος νομιμότητας, σε κάθε περίπτωση,  θα μπορούσε να νοηθεί , χωρίς να προσκρούει στο πνεύμα της συνταγματικώς κατοχυρωμένης αυτοτέλειας της τοπικής αυτοδιοίκησης εντός των ιεραρχικών πλαισίων της τοπικής αυτοδιοίκησης νοούμενης και ως ενιαίου θεσμικού πλαισίου με τις δικές του διαδικασίες ελέγχου νομιμότητας των επιμέρους οργάνων των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης όπως προβλέπει και ο Χάρτης Τοπικής Αυτονομίας.

Περαιτέρω, ο δημοσιονομικός έλεγχος, εκτός από πρακτικούς κινδύνους γραφειοκρατικοποίησης των διαδικασιών και αδρανοποίησης της τοπικής αυτοδιοίκησης, οδηγεί σε ασφυκτικό πλαίσιο επιτήρησης από την κεντρική διοίκηση, που αναιρεί επί της ουσίας, την αυτοτέλεια της τοπικής αυτοδιοίκησης, έστω και αν θεωρηθεί νομότυπη διαδικασία. Οι δαπάνες των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης συνδέονται με τα έργα που προγραμματίζονται και εγκρίνονται με αποφάσεις των συλλογικών τους οργάνων. Ο έλεγχος, συνεπώς των δαπανών της τοπικής αυτοδιοίκησης, κυρίως ο προληπτικός, οδηγεί σε αναίρεση των αποφάσεων των οργάνων της τοπικής αυτοδιοίκησης.  Κατά τη νομολογία των ελληνικών δικαστηρίων σε αρκετές περιπτώσεις ο τρόπος άσκησης της κρατικής εποπτείας στην ουσία αναιρούσε την συνταγματικά κατοχυρωμένη εξουσία της διοίκησης των υποθέσεων από τις τοπικές αρχές.[29]

Πέραν των ανωτέρω, η διοικητική εποπτεία και ο δημοσιονομικός έλεγχος ή έλεγχος σκοπιμότητας, επιφέρουν      προβλήματα στη διοίκηση του οργανισμού τοπικής αυτοδιοίκησης. Τούτο διότι, εάν ο διοικητικός έλεγχος, ο οποίος είναι έλεγχος νομιμότητας, εγκρίνει τις αποφάσεις των οργάνων, μονομελών ή συλλογικών, με συνέπεια την απρόσκοπτη εκτέλεση αυτών, πολλές φορές ο δημοσιονομικός έλεγχος, εντοπίζει ζητήματα, τα οποία δεν επιτρέπουν την εκτέλεση αποφάσεων, με αποτέλεσμα να αναστέλλεται η εφαρμογή τους και να επωμίζεται η τοπική αυτοδιοίκηση τον χαρακτηρισμό της αφερεγγυότητας μεταξύ των πολιτών στο τοπικό επίπεδο.

Λαμβανομένων υπόψη αυτών, το ζήτημα δεν πρέπει να εστιάζεται στο όργανο που θα ασκεί την διοικητική εποπτεία, αλλά στην συνολική κατάργηση  της διοικητικής εποπτείας, ώστε να εκτελούνται οι αποφάσεις από τη λήψη τους και να προσβάλλονται μόνο ενώπιον του δικαστηρίου.

 

4.3.              Οικονομική διοίκηση - Οικονομική αυτοδυναμία

 

Τα έσοδα της τοπικής αυτοδιοίκησης προέρχονται από το σύνολο των εσόδων του κράτους, τα οποία κατανέμονται βάσει συγκεκριμένων αποφάσεων των κεντρικών οργάνων και από έσοδα, τα οποία προέρχονται από τα περιουσιακά στοιχεία των δήμων και περιφερειών, καθώς και λοιπά τέλη και δικαιώματα. Ένα διακριτό σύστημα τοπικών εσόδων, το οποίο προβλέπει η αναθεωρημένη διάταξη του άρθρου 102 του συντάγματος, δεν έχει ψηφιστεί από τον κοινό νομοθέτη. Θεωρητικά, τα έσοδα που κατανέμονται στη τοπική αυτοδιοίκηση, αποτελούν τοπικά έσοδα με δεδομένο ότι προέρχονται από φόρους και τέλη που      θεσπίζονται μεν από το κράτος,      αλλά   εισπράττονται από την τοπική αυτοδιοίκηση.

Εφόσον τα έσοδα της τοπικής αυτοδιοίκησης αποτελούν έσοδα του κράτους και οι δαπάνες των δήμων και περιφερειών αποτελούν δαπάνες των έργων, προγραμμάτων και υπηρεσιών που περιλαμβάνονται στους προϋπολογισμούς των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης, με τον τυπικό νόμο της ψήφισης του κρατικού προϋπολογισμού τα εγκεκριμένα ποσά αποτελούν έσοδα των δήμων και περιφερειών και επομένως αμέσως διαθέσιμα από τους δήμους και περιφέρειες.

Οι προϋπολογισμοί υπόκεινται σε έλεγχο νομιμότητας από το αρμόδιο όργανο, ο οποίος περιορίζεται στη τήρηση του ελέγχου των πηγών εσόδων και στις τακτικές δαπάνες των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης. Στη συνέχεια υπόκεινται σε έλεγχο σκοπιμότητας για κάθε δαπάνη που πραγματοποιείται και περιλαμβάνεται στον προϋπολογισμό από το ελεγκτικό συνέδριο.

Οι έλεγχοι δεν ταυτίζονται χρονικά, εφόσον η εφαρμογή του προϋπολογισμού έπεται κατά πολύ από τον διενεργούμενο έλεγχο νομιμότητας. Είναι δε σύνηθες φαινόμενο, να πάσχει μια πράξη κατά τον έλεγχο από το ελεγκτικό συνέδριο, γεγονός το οποίο χαρακτηρίζει τη τοπική αυτοδιοίκηση από αφερεγγυότητα, διότι δεν είναι σε θέση να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της που ήδη έχουν ελεγχθεί από άποψη νομιμότητας.

Προκειμένου να διασφαλιστεί ο έλεγχος των δαπανών αφενός, αφετέρου δε να μην αναιρείται και η επί της ουσίας λειτουργία της τοπικής αυτοδιοίκησης, θα ήταν σκόπιμο να ελέγχεται άπαξ ο προϋπολογισμός κατά την σύνταξή του από το Ελεγκτικό Συνέδριο. Η ψήφιση του κρατικού προϋπολογισμού, στον οποίο εντάσσονται και οι ενιαίοι προϋπολογισμοί της τοπικής αυτοδιοίκησης, επισημοποιεί και την έγκριση των δαπανών.  Από της ψήφισης του κρατικού προϋπολογισμού και του χρόνου έναρξής του, και μετά την έκδοση των περαιωτικών πράξεων που πρέπει να είναι άμεσες, οι προϋπολογισμοί πρέπει να εκτελούνται άμεσα, χωρίς περαιτέρω ελέγχους για κάθε πράξη που εμπεριέχεται σε έναν ψηφισμένο προϋπολογισμό.  Από της ψήφισης, δηλαδή των προϋπολογισμών, τα αιρετά όργανα της τοπικής αυτοδιοίκησης, πρέπει να λαμβάνουν αποφάσεις και να υλοποιούν τα έργα και τις υπηρεσίες που έχουν ενταχθεί στους προϋπολογισμούς.

Η κοινή γνώμη αποδίδει στη τοπική αυτοδιοίκηση, εκτός της αφερεγγυότητας, έλλειψη διαφάνειας και φαινόμενα διαφθοράς. Η δικαστική απαλλαγή των αιρετών οργάνων, ή η δικαστική νομιμότητα συγκεκριμένων πράξεων, δεν καθίστανται δυνατές να αντιστρέψουν την αρνητική αυτή εικόνα της τοπικής αυτοδιοίκησης       στην κοινή      γνώμη.    

Προκειμένου να αλλάξει η κυρίαρχη αυτή η άποψη  για την αυτοδιοίκηση, είναι      αναγκαίο να μεταβληθεί και ο τρόπος οργάνωσης των Υπηρεσιών της. Ειδικότερα, είναι σκόπιμο να διακριθούν οι ενέργειες  της οικονομικής Υπηρεσίας από αυτές της Ταμειακής Υπηρεσίας.

Ο Δήμος και η Περιφέρεια μπορεί να διενεργούν τους διαγωνισμούς και να τηρούν      κάθε έκδοση παραστατικού για κάθε πράξη, η ταμειακή, όμως, εκπλήρωση να διενεργείται από μια δημόσια υπηρεσία, αντίστοιχη με αυτή της Εθνικής Αρχής Πληρωμών, στην οποία θα τηρούνται τα ποσά που αντιστοιχούν στα έσοδα κάθε δήμου και περιφέρειας ώστε οι πληρωμές να διεκπεραιώνονται από αυτή.

 

4.4.               Οι Τοπικές Αρχές

    

Μετά την συνταγματική αναγνώριση της τοπικής αυτοδιοίκησης, οι δήμοι και οι κοινότητες ως πρώτη βαθμίδα τοπικής αυτοδιοίκησης  διοικούνται από αιρετούς, οι οποίοι αναδεικνύονται με άμεση, μυστική και καθολική ψηφοφορία. Έως το 1954, σύμφωνα με το Ν.Δ. 2888/1954, στους δήμους η ανάδειξη των τοπικών αιρετών απαιτεί την πλειοψηφία των εγκύρων ψήφων, για τις κοινότητες δε, σχετική πλειοψηφία. Μετά τη δικτατορία, κατά τη διάρκεια της οποίας η διοίκηση των δήμων και κοινοτήτων ήταν διορισμένη, σύμφωνα με το νόμο 8/1975 προβλέπεται η εκλογή δημοτικών συμβούλων και κοινοτικών συμβούλων για κοινότητες έως 5.000 κατοίκους με απόλυτη πλειοψηφία και για τις λοιπές κοινότητες με σχετική πλειοψηφία.

Το εκλογικό αυτό σύστημα μεταβάλλεται με το νόμο 3434/2006, σύμφωνα με τις διατάξεις του οποίου για την ανάδειξη του επιτυχόντος συνδυασμού, τόσο στη πρωτοβάθμια, όσο και στη δευτεροβάθμια αυτοδιοίκηση, ήταν απαραίτητη η πλειοψηφία του 42% των έγκυρων ψηφοδελτίων. Η διάταξη καταργήθηκε με το νόμο 3852/2010, προκειμένου να επανέλθει στο προηγούμενο καθεστώς του 50% +1, το ίδιο δε, εκλογικό σύστημα εφαρμόζεται και για τις περιφερειακές εκλογές. Σύμφωνα με την αιτιολογική έκθεση του ν.3852/2010, ως προς την επαναφορά της απολύτου πλειοψηφίας για την ανάδειξη των τοπικών Αρχών «Η      προ- ισχύσασα ρύθμιση, η οποία εισήχθη με το νόμο 3434/2006 και προέβλεπε την δυνατότητα ανάδειξης ενός συνδυασμού ως επιτυχόντος μόλις με 42% των ψήφων, ανέτρεψε μια μακρά και εδραιωμένη πρακτική, χωρίς να εξυπηρετεί καμία πραγματική αυτοδιοικητική ανάγκη.

 

Η ρύθμιση αυτή συνιστούσε σοβαρή απόκλιση από τις αρχές της αυτοδυναμίας της ψήφου και της λαϊκής κυριαρχίας και ήταν συστημικά ασύμβατη με την ίδια τη φιλοσοφία του διοικητικού συστήματος των ΟΤΑ.». Ο κωδικοποιημένος νόμος 5314/2026 καταργεί την πλειοψηφία του 50+1% για δήμους και περιφέρειες και προβλέπει για την ανάδειξη των τοπικών και περιφερειακών Αρχών πλειοψηφία του 42+1%. Εάν δεν επιτευχθεί αυτή η πλειοψηφία ακολουθεί ένα πολύπλοκο σύστημα εκλογής μεταξύ των υποψηφίων συνδυασμών, ώστε τελικώς να αναδειχθεί επιτυχών συνδυασμός με σχετική ή απόλυτη πλειοψηφία.

 

Ως προς την ανάδειξη των τοπικών και περιφερειακών Αρχών, μπορεί να παρατηρηθεί ότι κατά την πρώτη περίοδο, μέχρι και την μεταρρύθμιση του 1911, οι τοπικές Αρχές αναδεικνύονταν, κατά τρόπον ώστε, να εφαρμόζονται σε τοπικό επίπεδο οι πολιτικές της κεντρικής διοίκησης χωρίς να      αναφύονται  προβλήματα και να       προβάλλονται αντιρρήσεις για τη διοίκηση των τοπικών υποθέσεων. Με δεδομένο ότι, κατά την πρώτη αυτή περίοδο, οι αρμοδιότητες της τοπικής αυτοδιοίκησης περιορίζονταν στις αποκλειστικές, η τοπική αυτοδιοίκηση δεν είχε πολλά περιθώρια να αναδείξει το ρόλο της. Οι πολιτικές παροχής κοινωνικών υπηρεσιών ανήκαν  στη κεντρική διοίκηση και η άσκησή τους από τη τοπική αυτοδιοίκηση προϋπέθετε την έγκριση του εποπτεύοντος οργάνου της κεντρικής διοίκησης. Στη συνέχεια, μετά τη μεταρρύθμιση του 1912, η κατάσταση των αρμοδιοτήτων δεν είχε μεταβληθεί. έως και την εφαρμογή του νόμου 2218/1994 και την αναθεώρηση του συντάγματος το 2001, οπότε ισχύει το τεκμήριο αρμοδιότητας υπέρ της τοπικής αυτοδιοίκησης και ως εκ τούτου για κάθε υπόθεση αρμοδιότητα έχει η τοπική αυτοδιοίκηση. 

 

Οι υποψηφιότητες για την εκλογή των τοπικών και περιφερειακών αρχών γίνεται κατά συνδυασμούς και απαγορεύεται η υποψηφιότητα πολιτικών κομμάτων. Η επιλογή αυτή του νομοθέτη, ορθώς αναδεικνύει τη βούλησή του οι τοπικές εκλογές να είναι ανεπηρέαστες από τα πολιτικά κόμματα, αλλά να εστιάζονται στα τοπικά προβλήματα, με την κατάθεση απόψεων προς το συμφέρον των πολιτών. Η επιλογή αυτή του νομοθέτη, ωστόσο, δεν ευρίσκει εφαρμογή στην πράξη. Τα πολιτικά κόμματα παρεμβαίνουν με υποψηφίους, κυρίως δημάρχους, οι οποίοι πρόσκεινται ή είναι ενταγμένοι πολιτικά σε αυτά, προκειμένου να αναδείξουν σε τοπικό επίπεδο την πολιτική τους δύναμη. Με τον τρόπο αυτό το εκλογικό σώμα δεν επιλέγει υποψηφίους      ανεξάρτητους      από πολιτικά κόμματα ή σε κάθε περίπτωση,      πολίτες      οι οποίοι κατά τεκμήριο μπορεί να προσφέρουν στα τοπικά ζητήματα, αλλά τους αρεστούς των πολιτικών κομμάτων, σύμφωνα και με την ιδία πολιτική τοποθέτηση. Τα εκλογικά συστήματα ενισχύουν την επιλογή αυτή, δεδομένου ότι, κατά την διανομή των εδρών ο επιτυχών συνδυασμός κατέχει τα 3/5 των εδρών, οπότε η πλειοψηφία των εδρών ανήκει στον επιτυχόντα συνδυασμό, με αποτέλεσμα την υπερψήφιση απόψεων της πλειοψηφίας.

 

Το πλειοψηφικό σύστημα στις τοπικές και περιφερειακές αρχές δεν ανταποκρίνεται στην έκφραση των τοπικών και περιφερειακών ζητημάτων, στη συζήτηση και απόφαση των οποίων δεν πρέπει να υπολογίζεται η αριθμητική πλειοψηφία, η οποία πρόσκειται στον επικεφαλής του επιτυχόντος συνδυασμού. Σε τοπικό επίπεδο ένα σύστημα το οποίο εκφράζει τη σύνθεση των απόψεων για την επίλυση προβλημάτων, εξασφαλίζει τις αναγκαίες συναινέσεις και την μεγαλύτερη συμμετοχή που απαιτούν τα τοπικά και περιφερειακά ζητήματα. Συνεπώς ένα σύστημα απλής αναλογικής θα αντιπροσώπευε αφενός την πλειοψηφία πολιτών και όχι των εδρών και αφετέρου τη σύνθεση απόψεων για την βέλτιστη επίλυση ζητημάτων που ανακύπτουν στο τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Τα τοπικά ζητήματα δεν ταυτίζονται με τα προγράμματα πολιτικών κομμάτων, τα οποία πρόσκεινται σε αντίστοιχες ιδεολογίες. Επομένως δεν απαιτείται η πλειοψηφία των εδρών για να επιβάλει ένα κυβερνών κόμμα το πρόγραμμά του που θεμελιώνεται στις ιδεολογικές του απόψεις, αλλά απαιτείται συμμετοχή στις αποφάσεις και συναίνεση για την αντιμετώπιση των αναγκών στο αντίστοιχο επίπεδο.

 

Ο Δήμαρχος ή ο Περιφερειάρχης, εκπροσωπούν το νομικό πρόσωπο και επομένως τους πολίτες του συγκεκριμένου οργανισμού τοπικής αυτοδιοίκησης και ως εκ τούτου, πράγματι, απαιτεί ευρεία συναίνεση. Στην περίπτωση εφαρμογής ενός συστήματος απλής αναλογικής για την κατανομή των εδρών του συλλογικού οργάνου και με δεδομένο ότι ο επικεφαλής αποτελεί το εκτελεστικό όργανο του νομικού προσώπου, η διακριτή εκλογή του θα εξασφάλιζε τη συναίνεση των πολιτών για τον εκπρόσωπό τους. Ο Δήμαρχος και ο Περιφερειάρχης θα ήταν εύλογο να εκλεγεί με διακριτό ψηφοδέλτιο, ώστε να      επιλέξουν οι πολίτες εκπρόσωπο, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη ο αριθμός των εδρών τις οποίες «θα ελέγχει», εκπληρώνοντας έτσι την αποστολή που ο κοινός νομοθέτης έχει ορίσει .

 

Η μεταρρύθμιση του συστήματος της ανάδειξης των τοπικών Αρχών, μετά την πολύχρονη εμπειρία και την μεταβολή των συνθηκών θα ήταν αναγκαία, προκειμένου να ανταποκριθεί ο θεσμός της τοπικής αυτοδιοίκησης στον συμμετοχικό του χαρακτήρα αφενός, αφετέρου δε, να κινήσει το ενδιαφέρον των πολιτών για την ενεργή συμμετοχή στη διοίκηση των τοπικών υποθέσεων.

 

4.5.               Ο κοινοτικός θεσμός

 

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος σε λόγο του, την 14η Νοεμβρίου στην Λάρισα, βεβαίωνε:

«Η κυβέρνησις της Ανορθώσεως θέλει επιδιώξη την  εξυγίανσιν της διοικήσεως δια της αναπτύξεως του κοινοτικού θεσμού, ο οποίος αποτελεί την βάσιν της αληθούς αυτοδιοικήσεως»[30].

Αν θεωρήσουμε ότι ο Ελευθέριος Βενιζέλος, αναφέρεται στην εξυγίανση της διοίκησης μέσω του κοινοτικού θεσμού, λόγω της συγκέντρωσης της εξουσίας σε λίγους δημάρχους, άποψη η οποία διατυπώνονταν ευρύτερα την περίοδο εκείνη, σκόπιμο είναι να εξεταστεί η ρήση του ότι η κοινότητα αποτελεί «την βάσιν της αληθούς αυτοδιοικήσεως».

Οργανωμένοι σχηματισμοί, χωρίς νομική προσωπικότητα, υπήρξαν σε όλη την επικράτεια του ελλαδικού χώρου, οι οποίοι είχαν επωμιστεί την διαχείριση των τοπικών θεμάτων είτε με την ανάδειξη εκπροσώπων τους, είτε με τη συγκρότηση «συνελεύσεων» από το σύνολο των κατοίκων. Έχει γίνει δεκτό, ότι οι σχηματισμοί αυτοί συνεισέφεραν κατά τη διάρκεια της επανάστασης και ήταν, μάλλον, δικαιολογημένη η δυσαρέσκεια που εκφράστηκε από τους πολίτες κατά τη συγκρότηση του νέου ελληνικού κράτους, όταν δεν ελήφθη υπόψη η κοινότητα ως μονάδα διοίκησης.

Η επιλογή της οργάνωσης του κράτους σε «ισχυρούς» δήμους έναντι του κατακερματισμού των κοινοτήτων (κώμη, χωριό), μπορεί να δικαιολογηθεί, για οργανωτικούς και δημοσιονομικούς λόγους. Σημειώνεται ότι, και κατά την αναγκαστική συνένωση, πρώτου και δεύτερου βαθμού, του 2010, σύμφωνα με την εισηγητική έκθεση του  νόμου, θεωρήθηκε αναγκαία η μεταρρύθμιση αυτή, διότι επρόκειτο να επιτευχθούν «οικονομίες κλίμακας».

Ωστόσο, μέχρι σήμερα, δεν έχει δημοσιευτεί κάποια μελέτη, η οποία να τεκμηριώνει αυτή την θέση. Αν δε, εμπειρικά, λάβουμε υπόψη μας ότι και σήμερα οι προϋπολογισμοί των δήμων περιλαμβάνουν, διοικητικές δαπάνες για τις ανάγκες των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης  που συγχωνεύτηκαν, εάν υπολογίσουμε ότι τα έσοδα των ΟΤΑ από τέλη και δικαιώματα αυξήθηκαν, αλλά συγχρόνως αυξήθηκαν και οι δαπάνες για την κάλυψη αναγκών μεγαλύτερης έκτασης και μεγαλύτερου πληθυσμού των νέων ΟΤΑ, τα αποτελέσματα, αν δεν είναι τα αναμενόμενα, κατά την εισηγητική έκθεση, δεν θα διαφέρουν σε μεγάλο βαθμό, πάντως, από την πρό της συγχώνευσης κατάσταση.

Η οργάνωση της διοίκησης δεν είναι σκόπιμο να στοχεύει στενά σε δημοσιονομικά / οικονομικά αποτελέσματα, αλλά στην αποτελεσματικότητα και την ποιότητα της δημόσιας δράσης και, ως εκ τούτου, στην εγγύτητα της διοίκησης προς τους πολίτες. Ο δήμαρχος και το δημοτικό συμβούλιο, αλλά και ο περιφερειάρχης και οι περιφερειακοί σύμβουλοι έχουν, πλέον, απομακρυνθεί από τον πολίτη. Τούτο, μπορεί να είναι και ένας στόχος του πολιτικού συστήματος, με την έννοια ότι έτσι περιορίζονται οι πελατειακές σχέσεις και οι τοπικές διοικήσεις διαχειρίζονται τις υποθέσεις απαλλαγμένες από το βάρος των πιέσεων. Αλλά η διοίκηση, ούτως ή άλλως οφείλει να είναι αντικειμενική και απαλλαγμένη από πελατειακές σχέσεις. Το γεγονός ότι γίνεται δέκτης πελατειακών αιτημάτων δεν σημαίνει αυτομάτως ότι διοικεί με μη αντικειμενικά κριτήρια. Εξ άλλου ο χαρακτήρας της λειτουργίας της τοπικής αυτοδιοίκησης επιτρέπει τη συμμετοχή του πολίτη στις συνεδριάσεις των συμβουλίων και υπό όρους, και την ανάπτυξη των προς συζήτηση θεμάτων, χωρίς, βεβαίως,  δικαίωμα συμμετοχής στην ψηφοφορία.

Εφόσον δεχτούμε την αρχή της εγγύτητας ως βασική αρχή της διοίκησης, δεν θεωρείται σκόπιμο να αγνοηθεί ο κοινοτικός θεσμός. Τα ζητήματα των πολιτών τίθενται άμεσα στους εκπροσώπους της κοινότητας όπου  ενισχύονται οι πιθανότητες να επιλύονται άμεσα, εφόσον αυτό είναι εφικτό, έναντι των ευρύτερων προτεραιοτήτων που, σωστά, τίθενται από ένα δήμο ή μια περιφέρεια. 

Άλλωστε οι ανάγκες σε τοπικό επίπεδο, σε μια κοινότητα, αφενός είναι περιορισμένες, αφετέρου λόγω ακριβώς αυτού του περιορισμένου αριθμού, (υπηρεσίες καθαριότητας, περιβαλλοντικές υπηρεσίες ή υπηρεσίες μέσων μαζικής μεταφοράς επιβατών, προγραμματισμού εκτέλεσης κοινοτικών έργων και προμηθειών), θα αντιμετωπίζονται ταχύτερα από τις τοπικές αρχές.

Η αρχή της εγγύτητας, ωστόσο εφαρμόζεται, εφόσον ο προγραμματισμός έργων και προγραμμάτων της κοινότητας , αποτελεί την βάση του σχεδιασμού σε περιφερειακό και εθνικό επίπεδο. Τούτο διότι, εφόσον προβάλλονται και εν συνεχεία καλύπτονται, σε επίπεδο κοινότητας, οι ανάγκες των πολιτών, εύλογο είναι να καλύπτονται οι ανάγκες και σε επίπεδο επικράτειας. Με δεδομένο ότι, ο σχεδιασμός σε επίπεδο κοινότητας προτείνεται με τη συναίνεση των κατοίκων της, ισχύει η ρήση του Ελευθέριου Βενιζέλου ότι «ο κοινοτικός θεσμός αποτελεί την βάσιν της αληθούς αυτοδιοικήσεως».

 

5.        Συμπερασματικά

 

Η οργάνωση της διοίκησης κατά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους δημιούργησε διενέξεις σχετικά με το ρόλο των οργανωμένων σχηματισμών αυτοδιοίκησης που είχαν συγκροτηθεί προεπαναστατικά στις πόλεις και τα χωριά του ελλαδικού χώρου, καθώς και τη συμμετοχή τους στη δομή και λειτουργία του ελληνικού διοικητικού συστήματος.

Η διένεξη διατρέχει σχεδόν όλες τις φάσεις ανάπτυξής του μέχρι τις μέρες μας. Κεντρικό κράτος και τοπική αυτοδιοίκηση, θεσμοί που θεμελιώνουν την εξουσία τους στη λαϊκή κυριαρχία, προωθούν τα συμφέροντα των πολιτών  ασκώντας δημόσιες πολιτικές, το μεν κράτος σε επίπεδο επικράτειας οι δε οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης στα διοικητικά όρια που ορίζονται από το νόμο, και ευρίσκονται σε μια συνεχή διελκυστίνδα, αξιώνοντας ο κάθε θεσμός το μεγαλύτερο μερίδιο εξουσίας.[31] 

Στο Σύνταγμα  περιορίζεται ο έλεγχος της κρατικής διοίκησης επί των αποφάσεων της τοπικής αυτοδιοίκησης, προβλέπεται η διοικητική και οικονομική αυτοτέλειά της και τεκμήριο αρμοδιότητας υπέρ αυτής. Ωστόσο, η διοικητική αυτοτέλεια των τοπικών οργανισμών και η υπαγωγή των δημοσίων υποθέσεων σε τοπικό επίπεδο σε αυτούς, συχνά παραμένουν πρακτικά ανίσχυρες. Το κράτος είτε δια του ελέγχου, σκοπιμότητας ή νομιμότητας, επί των αποφάσεων των Τοπικών Οργάνων, έλεγχος ο οποίος υπερβαίνει πολλές φορές τα συνταγματικά όρια,  είτε στερώντας την οικονομική αυτοδυναμία, είτε δια της νομοθετικής πρωτοβουλίας της κυβέρνησης και συνεπώς δια της κρατικής ρύθμισης των ζητημάτων της τοπικής αυτοδιοίκησης,  παρεμβαίνει στην άσκηση της διοίκησης των οργανισμών της, με συνέπεια να αναιρείται η αυτοτέλεια τους, αλλά να καταργείται και η αρχή της εγγύτητας, όπως έχει θεσπιστεί από τη συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Εάν το πολιτικο-διοικητικό μας σύστημα αναγνωρίζει την τοπική αυτοδιοίκηση, ως θεσμό εξουσίας, οφείλει να ακολουθήσει τις αρχές του συντάγματος για το αποκεντρωτικό σύστημα οργάνωσης του κράτους και τις αρχές της συνθήκης της ευρωπαϊκής ένωσης περί της εγγύτητας και επικουρικότητας.

Ο σχεδιασμός των δημόσιων πολιτικών, κατά την αρχή της εγγύτητας, αποτελεί υπόθεση της τοπικής αυτοδιοίκησης, η οποία έχει πλήρη γνώση των αναγκών σε τοπικό επίπεδο, το δε κράτος οφείλει να αποδέχεται τον σχεδιασμό που προγραμματίζεται από τις τοπικές αρχές, εφόσον, αυτός τεκμηριώνεται με αντίστοιχες μελέτες ή άλλα κριτήρια, τα οποία αποδεικνύουν την αναγκαιότητα των έργων, υπηρεσιών και λοιπών προγραμμάτων. Ο σχεδιασμός των πολιτικών από το σύνολο των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης, μετά από έλεγχο του Ελεγκτικού Συνεδρίου, ως προς τα έσοδα και τις δαπάνες,  ενοποιημένος, μετά από έγκριση  από τα συλλογικά όργανα της τοπικής αυτοδιοίκησης πρώτου και δεύτερου βαθμού, μπορεί να αποτελεί τον εθνικό σχεδιασμό, ο οποίος συμπληρώνεται από τον σχεδιασμό των πολιτικών που αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα της κεντρικής διοίκησης.

Ο διοικητικός  έλεγχος, ο οποίος στην πράξη αναιρεί τη διοικητική αυτοτέλεια της τοπικής αυτοδιοίκησης, πρέπει να καταργηθεί. Οι αποφάσεις των τοπικών οργάνων θα πρέπει να ακολουθούν την αρχή της νομιμότητας της δημόσιας διοίκησης και η προσβολή τους να πραγματοποιείται μόνο ενώπιον του δικαστηρίου, ο δε δημοσιονομικός έλεγχος, εφόσον τα προγράμματα ελέγχονται ως προς τους προϋπολογισμούς τους, πρέπει επίσης να καταργηθεί.

Οι προϋπολογισμοί των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης είναι άμεσα εκτελεστοί και δεν πρέπει να αναμένονται οι περαιωτικές πράξεις. Μια δημόσια αρχή, με αρμοδιότητα την ενιαία διαχείριση των λογιστικών  πράξεων, θα επιτρέπει την άμεση εκτέλεση του προϋπολογισμού.

Ως προς την ανάδειξη των τοπικών αρχών, η αποστασιοποίηση των υποψηφίων συνδυασμών από τα πολιτικά κόμματα, θα συντελέσει στην ανάδειξη ατόμων με όραμα τον πολιτικό, διοικητικό, κοινωνικό και συμμετοχικό χαρακτήρα της τοπικής αυτοδιοίκησης. Στοιχείο απαραίτητο για το ρόλο αυτό των αιρετών είναι και η εφαρμογή ενός συστήματος εκλογικού, που θα επιτρέπει την ανάδειξη οργάνου διοίκησης, το οποίο με τη σύνθεση απόψεων και όχι την πλειοψηφία των αριθμών, θα συμβάλλουν στην αποτελεσματική προώθηση των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτιστικών και πολιτισμικών ενδιαφερόντων των πολιτών.

Η διασφάλιση αυτοτέλειας της τοπικής αυτοδιοίκησης γίνεται σημαντική για την αναδιάρθρωση και ποιοτική ανέλιξη της Δημοκρατίας γενικότερα. Σε μια εποχή που οι λειτουργίες της Δημοκρατίας υφίστανται την ασφυκτική πίεση της ισχύος και των στοχεύσεων επικοινωνιακών μέσων και πρακτικών, αλλά και ισχυρών οικονομικών και κοινωνικών συμφερόντων, ώστε η πολιτική να αφυδατώνεται και ο πολίτης να χειραγωγείται, η άμεση και αμφίπλευρη σχέση που διατηρούν τοπική κοινωνία και τοπική αυτοδιοίκηση, αποτελεί αφετηρία αναβάθμισης, αλλά και αναστοχασμού για τη Δημοκρατία των ημερών μας.

Η περιρρέουσα ατμόσφαιρα θεωρεί ότι ο θεσμός της τοπικής αυτοδιοίκησης αποτελεί έναν αφερέγγυο θεσμό, που διακρίνεται για την αυθαίρετη διοίκηση και διαχείριση, αλλά και για διαφθορά.

Αλλά, όπως είναι πλέον γνωστό, οι θεσμοί διοικούνται από ανθρώπους. Συνεπώς για την αφερεγγυότητα και την διαφθορά δεν ευθύνονται οι θεσμοί. Η αφερεγγυότητα, αυθαιρεσία και διαφθορά είναι ίδιο  ανθρώπων που λειτουργούν τους θεσμούς και τους οδηγούν στον μαρασμό και την αποτυχία. Αντιθέτως, άνθρωποι που ακολουθούν τους θεσμικούς κανόνες λειτουργίας και οραματίζονται την βέλτιστη εκπλήρωση του σκοπού τους, τους οδηγούν σε επιτυχία. Διότι τελικώς  δεν «είναι όλοι ίδιοι».

 

 

 

 



[1] Κλειώσης Χρήστος Π. , (1977) Ιστορία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης», Αθήνα, σελ. 10.

[2] Πανταζόπουλος, Νικόλαος Ι. (1988), «Ιστορική Εισαγωγή εις τας Πηγάς του Ελληνικού Δικαίου (απόσπασμα)», στο Ν. Παππαδούκας, Ο Σόλων – Αρχαίον Ελληνικόν Δίκαιον, Πελεία, Αθήνα, σελ.32.

[3] Ανδρονόπουλος Βασίλειος, Μαθιουδάκης Μίνως , (1988/1992), Νεοελληνική Διοικητική Ιστορία. Περιφερειακή Διοίκηση-Τοπική Αυτοδιοίκηση», Εκδόσεις Μαθιουδάκη-Ανδρονόπουλου, Αθήνα

[4] Κώμες, πόλεις κλπ

[5] Τριανταφυλλοπούλου Αθανασία Β. , Κωστής, Γιάννης Σ. , (2016), «Ιστορία των Κυβερνητικών και Διοικητικών Θεσμών στην Ελλάδα», Σειρά Διοίκηση και Οικονομία τ.12, Εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη.

[6] Στη συνέχεια το σύνταγμα του 1911, αναφέρεται στην εκλογή δημοτικών αρχών. Το σύνταγμα του 1925 εισάγει το αποκεντρωτικό σύστημα οργάνωσης του κράτους, οριοθετεί δε, τις σχέσεις κράτους και τοπικής αυτοδιοίκησης. Το σύνταγμα του 1927 επαναλαμβάνει τις διατάξεις του συντάγματος του 1925. Το σύνταγμα του 1952 προβλέπει ότι η διοικητική οργάνωση του κράτους βασίζεται στην αποκέντρωση και την τοπική αυτοδιοίκηση. Στο σύνταγμα του 1975 γίνεται εκτενής αναφορά στην οργάνωση και διοίκηση της τοπικής αυτοδιοίκησης και αναθεωρήθηκε, ως προς τις διατάξεις της τοπικής αυτοδιοίκησης το 2001.

[7] Είχε προηγηθεί η «Διάταξις της Διοικήσεως της Ελληνικής Επικράτειας» που εκδόθηκε σε εφαρμογή του Συντάγματος της Τροιζήνας, σύμφωνα με την οποία η ελληνική Επικράτεια είχε διαιρεθεί σε «θέματα».

[8] Οι δημογέροντες ήταν σύμβουλοι του έκτακτου επιτρόπου, στον οποίο αναφέρονταν και από τον οποίο ελάμβαναν οδηγίες.

[9] Μεταξύ άλλων στο Στρατηγού Μακρυγιάννη Απομνημονεύματα. Απάνθισμα μελετημάτων, (χ.χ.), Ιστορική εισαγωγή Γιάννη Βλαχογιάννη. Αθήνα, εκδόσεις Μπάιρον .

[10] Νόμος 1833/1834

[11] Τριανταφυλλοπούλου, Κωστής,  οπ.π, σελ.87.

[12] Κλειώσης οπ.π σελ.381

[13] Αυτόθι, σελ. 425

[14] Βλ. και Χλέπας Ν-Κ., (1994),  Η Πολυβάθμια Αυτοδιοίκηση, εκδόσεις Αντ.Ν.Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή, Σπ. Φλογαϊτης, (1987), Ελληνικό Διοικητικό Σύστημα, εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα - Κομοτηνή

 

[15] Ν.Δ της 17ης/18ης Σεπτεμβρίου 1926, Β.Δ της 17ης Απριλίου/31ης Ιουλίου 1936, Ν.Δ 2888/1954

[16] Ν.8/1975, περί της εκλογής των δημοτικών και κοινοτικών αρχών, Ν.180/1975, περί επαναφοράς του Ν.Δ 2888/1954, όπως αυτό τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε μέχρι την 20ή Απριλίου 1967.

[17] Ως περιφερειακό όργανο του κράτους μέχρι το 1955 προβλέπεται: Διάταγμα της  3ης (15ης) Απριλίου 1833: Νομάρχης-Νομαρχιακό Συμβούλιο και Έπαρχος και Επαρχιακό Συμβούλιο, διάταγμα της 20ης Ιουνίου (2 Ιουλίου) 1836: διοικητές και υποδιοικητές, Ν. ΚΕ΄/ 1845: Νομάρχης-Έπαρχος, Ν. 4134/28.2.-2.3/1913: Γενικός Διοικητής, Ν. 3200/1955: Νομάρχης.

[18] Ν.2218/1994, «Δεύτερος βαθμός Τοπικής Αυτοδιοίκησης», ΕτΚ τ.Α90/1994.

[19] Ν.2503/1997, «Διοίκηση, Οργάνωση, Στελέχωση της Περιφέρειας, ρύθμιση θεμάτων για την τοπική αυτοδιοίκηση και άλλες διατάξεις», ΕτΚ τ. Α107/1997.

[20] Ν. 2539/1997, «Συγκρότηση της Πρωτοβάθμιας Τοπικής Αυτοδιοίκησης», ΕτΚ τ.Α244/1997

[21] Η αναγκαστική αυτή συνένωση ψηφίστηκε αμέσως μετά την ένταξη της Ελλάδας στην περίοδο των μνημονίων.

[22] Ν. 3852/2010, «Νέα Αρχιτεκτονική της  Αυτοδιοίκησης και της Αποκεντρωμένης Διοίκησης-Πρόγραμμα Καλλικράτης», ΕτΚ τ.Α87/2010.

[23] Άρθρο 18 του ν. 2218/1994

[24] Πολιτικός γάμος, ταυτοποίηση μεταναστών, ληξιαρχείο….

[25] Δημοτική Αστυνομία, Άδειες καταστημάτων υγειονομικού ενδιαφέροντος…

[26] Ολομ. Ελεγκτικού Συνεδρίου, Πρακτικά 8/2013.

[27] Πόλεις που έχουν βραβευθεί μεταξύ άλλων είναι: Στοκχόλμη, Αμβούργο, Κοπεγχάγη, Μπρίστολ, Νάντη.

[28] Βλ. ανωτέρω. Υποσ. 11 και 26.

[29] ΣτΕ 2266/64, ΣτΕ 2940/1975.

[30] Κλειώσης οπ.π σελ. 426

 [31] Σαρμάς Ιωάννης, (1994), Η συνταγματική και διοικητική νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας, ΣτΕ 31/1935. Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα –Κομοτηνή .


 


ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ. Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ - της Αθανασίας Β. Τριανταφυλλοπούλου*

  * Η Αθανασία Β. Τριανταφυλλοπούλου είναι Ομότιμη Καθηγήτρια Αναπτυξιακών θεσμών της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Γι...