* Ο Σύρος Κοσκοβόλης είναι Πρόεδρος της Πανελλήνιας Συνομοσπονδίας Ενώσεων Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας (ΠΑΣΕ ΚΑΛΟ)
Ζούμε σε μια περίοδο πολλαπλών και αλληλένδετων κρίσεων. Η κλιματική αλλαγή, οι φυσικές καταστροφές, η ενεργειακή αβεβαιότητα, η δημογραφική γήρανση, η στεγαστική πίεση, η ερήμωση της υπαίθρου, η αποδυνάμωση των τοπικών παραγωγικών συστημάτων και οι κοινωνικές ανισότητες δοκιμάζουν την ικανότητα των τόπων να συνεχίσουν να ζουν, να παράγουν και να κρατούν ενεργές τις κοινότητές τους.
Επαναπροσδιορίζοντας τη Χωρική και Πολιτισμική Ανθεκτικότητα.
Η χωρική ανθεκτικότητα αφορά την ικανότητα μιας πόλης, ενός χωριού, μιας ορεινής ή νησιωτικής περιοχής να οργανώνει τις υποδομές, την κατοικία, την παραγωγή, την ενέργεια, τη φροντίδα, την πολιτική προστασία και τη σχέση με το φυσικό περιβάλλον. Δεν περιορίζεται στα έργα υποδομής. Περιλαμβάνει τη χαρτογράφηση κινδύνων, τη μείωση της τρωτότητας, την πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες, τη λειτουργία τοπικών δικτύων, την κοινωνική ετοιμότητα και τη συμμετοχή των πολιτών.
Ένας τόπος γίνεται ανθεκτικός όταν ξέρει τους κινδύνους του, όταν αξιοποιεί τους πόρους του, όταν οργανώνει συνεργασίες και όταν δεν αφήνει τους πολίτες του μόνους απέναντι στην κρίση. Η ανθεκτικότητα δεν είναι υπόθεση ενός υπουργείου, ενός δήμου ή μιας τεχνικής υπηρεσίας. Απαιτεί συνεργασία κράτους, περιφερειών, δήμων, κοινωνικής οικονομίας, επιστημονικής κοινότητας, πολιτών, συλλόγων, επιχειρήσεων, εθελοντικών ομάδων και τοπικών θεσμών.
Η πολιτισμική ανθεκτικότητα συμπληρώνει αυτή τη χωρική διάσταση. Ένας τόπος δεν αντέχει μόνο επειδή έχει δρόμους, κτίρια και δίκτυα. Αντέχει όταν διαθέτει μνήμη, δεξιότητες, συλλογική ταυτότητα, σχέσεις εμπιστοσύνης και κοινή ευθύνη. Η παράδοση, οι τοπικές τέχνες, η αρχιτεκτονική, τα μονοπάτια, οι γιορτές, τα τοπικά προϊόντα, οι αφηγήσεις, οι χώροι συνάντησης και οι άτυπες μορφές αλληλοβοήθειας δεν είναι στοιχεία του παρελθόντος. Είναι ζωντανοί πόροι προσαρμογής.
Η πολιτιστική κληρονομιά, όταν μένει κλεισμένη σε μια λογική μουσειακής προστασίας, χάνει τη σχέση της με την κοινότητα. Όταν συνδέεται με την εκπαίδευση, την τοπική παραγωγή, την κοινωνική φροντίδα, τον ήπιο τουρισμό, την περιβαλλοντική προστασία και τη συμμετοχή των πολιτών, γίνεται εργαλείο αναζωογόνησης. Παράγει κοινωνικό κεφάλαιο. Δημιουργεί εμπιστοσύνη, συνεργασία, αμοιβαιότητα και αίσθηση κοινής μοίρας.
Το κοινωνικό κεφάλαιο είναι κρίσιμος παράγοντας ανθεκτικότητας. Σε μια κρίση, δεν αρκεί να υπάρχουν διαθέσιμοι πόροι. Χρειάζεται να υπάρχουν σχέσεις που επιτρέπουν την άμεση κινητοποίηση, την αλληλοβοήθεια, την κοινή λήψη αποφάσεων και τη δίκαιη κατανομή της προσπάθειας. Εκεί όπου οι άνθρωποι γνωρίζονται, συνεργάζονται και εμπιστεύονται τους τοπικούς θεσμούς, η πρόληψη γίνεται πιο αποτελεσματική και η ανάκαμψη πιο γρήγορη.
Ο Στρατηγικός Ρόλος της ΚΑΛΟ και των Κοινών.
Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται ο στρατηγικός ρόλος της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας.
Η ΚΑΛΟ δεν είναι συμπληρωματική δραστηριότητα δίπλα στο κράτος και στην αγορά. Είναι πεδίο δημοκρατικής παραγωγής κοινωνικής αξίας. Οι φορείς της λειτουργούν με συλλογική συμμετοχή, κοινωνικό σκοπό, επανεπένδυση του πλεονάσματος, τοπική ευθύνη και μέριμνα για το περιβάλλον και τους ανθρώπους.
Οι φορείς ΚΑΛΟ μπορούν να οργανώσουν λύσεις εκεί όπου η αγορά δεν ενδιαφέρεται και το κράτος δυσκολεύεται να φτάσει. Μπορούν να στηρίξουν υπηρεσίες φροντίδας, ενεργειακές κοινότητες, δομές επαναχρησιμοποίησης, κοινωνική κατοικία, τοπικά δίκτυα τροφής, πολιτιστικές δράσεις, εργαστήρια δεξιοτήτων, κοινωνικό τουρισμό, αγροδιατροφικές συνεργασίες και δράσεις πολιτικής προστασίας. Με αυτόν τον τρόπο, η κοινωνική οικονομία μετατρέπει τις ανάγκες σε συλλογικές λύσεις.
Η κοινωνική καινοτομία που παράγεται από τους φορείς ΚΑΛΟ έχει ιδιαίτερη αξία για την ανθεκτικότητα. Δεν αφορά μόνο μια νέα υπηρεσία ή ένα νέο προϊόν. Αφορά νέες σχέσεις, νέες πρακτικές, νέα δίκτυα και νέους τρόπους διακυβέρνησης. Σε πεδία όπως η τροφή, η ενέργεια, το περιβάλλον, η εκπαίδευση, ο πολιτισμός και η φροντίδα, η ΚΑΛΟ μπορεί να φέρει τους πολίτες από τη θέση του ωφελούμενου στη θέση του συνδημιουργού.
Αυτή η λογική συνδέεται άμεσα με τα Κοινά. Τα Κοινά δεν είναι απλώς φυσικοί ή άυλοι πόροι. Γίνονται Κοινά όταν μια κοινότητα αναγνωρίζει έναν πόρο ως συλλογική ευθύνη, οργανώνει τη φροντίδα και τη χρήση του, θεσπίζει κανόνες διαχείρισης και αναλαμβάνει τη μακροχρόνια βιωσιμότητά του. Νερό, γη, δάση, ενέργεια, δημόσιοι χώροι, μονοπάτια, παλιά σχολεία, τοπική γνώση, πολιτιστική κληρονομιά, δεδομένα και ψηφιακές πλατφόρμες μπορούν να αποτελέσουν Κοινά Αγαθά.
Τα Κοινά δεν είναι επιστροφή σε παλιές μορφές κοινοτισμού. Είναι σύγχρονη πολιτική απάντηση στην ευαλωτότητα. Εκεί όπου οι πόροι αντιμετωπίζονται μόνο ως εμπορεύματα, ο τόπος αποδυναμώνεται. Εκεί όπου οι πόροι αντιμετωπίζονται ως Κοινά, η κοινότητα αποκτά ρόλο, κανόνες, ευθύνη και προοπτική.
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση έχει κρίσιμο ρόλο σε αυτή τη μετάβαση. Δεν χρειάζεται να τα κάνει όλα μόνη της. Χρειάζεται να λειτουργήσει ως θεσμικός εγγυητής του δημοσίου συμφέροντος, ως συντονιστής συνεργασιών και ως φορέας που ανοίγει χώρο για συμμετοχή. Οι δήμοι και οι περιφέρειες μπορούν να υποστηρίξουν ενεργειακές κοινότητες, να παραχωρήσουν ανενεργά κτίρια για κοινωνική χρήση, να ενισχύσουν τοπικά δίκτυα τροφής, να οργανώσουν σχέδια πολιτικής προστασίας με συμμετοχή των πολιτών, να αξιοποιήσουν μονοπάτια, πολιτιστικούς χώρους και δημόσιους πόρους με κοινωνική λογοδοσία.
Για να αποκτήσουν σταθερότητα αυτές οι πρακτικές, χρειάζεται θεσμικό εργαλείο. Αυτό το εργαλείο μπορεί να είναι οι Συμπράξεις Δημοσίου και Κοινών. Δεν πρόκειται για ιδιωτικοποίηση δημόσιων αρμοδιοτήτων. Πρόκειται για ενίσχυση του δημόσιου ρόλου μέσα από τη συμμετοχή των κοινοτήτων. Το Δημόσιο διατηρεί την ευθύνη και την εγγύηση. Οι φορείς ΚΑΛΟ και οι κοινότητες πολιτών αναλαμβάνουν ρόλο φροντίδας, λειτουργίας, διαχείρισης και κοινωνικής λογοδοσίας.
Οι Συμπράξεις Δημοσίου και Κοινών μπορούν να λειτουργήσουν σε τρεις φάσεις. Πριν από την κρίση, μπορούν να στηρίζουν τη χαρτογράφηση κινδύνων, την περιβαλλοντική φροντίδα, την εκπαίδευση πολιτών, τη συντήρηση μονοπατιών, τη διαχείριση αστικού πρασίνου, την ενεργειακή αυτάρκεια και τα τοπικά δίκτυα αλληλοβοήθειας. Κατά τη διάρκεια της κρίσης, μπορούν να ενεργοποιούν κοινωνικές δομές, εθελοντικές ομάδες, φορείς φροντίδας και τοπικά δίκτυα υποστήριξης. Μετά την κρίση, μπορούν να στηρίζουν την κοινωνική και οικονομική ανασυγκρότηση μέσα από τοπικές υπηρεσίες, απασχόληση, φροντίδα και παραγωγή.
Εφαρμοσμένα Υποδείγματα από τον Ελλαδικό Χώρο.
Η ελληνική εμπειρία δείχνει ότι αυτό το υπόδειγμα έχει ήδη αρχίσει να παίρνει μορφή. Το Κέντρο Στήριξης Ορεινών Περιοχών της ΚΟΙΝΣΕΠ «Τα Ψηλά Βουνά», της Ένωσης Φορέων ΚΑΛΟ ΗΠΕΙΡΟΥ «ΚΟΙΝΟ ΚΑΛΟ», με δράση στην Ήπειρο και στις ορεινές κοινότητες των Τζουμέρκων και της Κόνιτσας, δείχνει πώς μια περιοχή που πλήττεται από ερήμωση και απώλεια παραγωγικού ιστού μπορεί να ενεργοποιηθεί από τα κάτω. Η τοπική ταυτότητα, οι παραδοσιακές τέχνες, η βιώσιμη αρχιτεκτονική, τα δάση, τα μονοπάτια, η γνώση των κατοίκων και τα παλιά κοινοτικά κτίρια αντιμετωπίζονται ως κοινό απόθεμα που χρειάζεται φροντίδα και νέα χρήση.
Το παράδειγμα αυτό δείχνει ότι οι ορεινές κοινότητες δεν είναι παθητικές ζώνες εγκατάλειψης. Είναι δυναμικά χωρικά συστήματα που μπορούν να παράγουν λύσεις. Όταν μόνιμοι κάτοικοι, νέοι επιστήμονες, τεχνίτες, επαγγελματίες και άνθρωποι που θέλουν να επιστρέψουν συνδέονται μέσα από κοινές δράσεις, τότε η πολιτισμική ανθεκτικότητα γίνεται πράξη. Η μνήμη μετατρέπεται σε δεξιότητα. Η δεξιότητα μετατρέπεται σε εργασία. Η εργασία μετατρέπεται σε λόγο παραμονής στον τόπο.
Ένα άλλο σημαντικό παράδειγμα αποτελεί το «Peloponnese Trails». Το δίκτυο των 1.730 χιλιομέτρων δεν αφορά μόνο τον πεζοπορικό τουρισμό. Αφορά την αναβίωση ιστορικών διαδρομών, τη σύνδεση χωριών, τη φροντίδα φυσικών οικοσυστημάτων, την ανάδειξη της πολιτιστικής μνήμης και τη δημιουργία νέων τοπικών εισοδημάτων. Η συνεργασία της Περιφέρειας Πελοποννήσου, της Αναπτυξιακής Πάρνωνα και της Ένωσης Φορέων ΚΑΛΟ Πελοποννήσου «ΠΕΛΟΠΑΣ» δείχνει στην πράξη πώς μπορεί να λειτουργήσει μια Σύμπραξη Δημοσίου και Κοινών.
Τα μονοπάτια της Πελοποννήσου είναι Κοινά Αγαθά. Δεν είναι μόνο διαδρομές πάνω στον χάρτη. Είναι δεσμοί ανάμεσα σε τοπία, χωριά, επαγγέλματα, αφηγήσεις, προϊόντα και ανθρώπους. Η αναβίωση, ο καθαρισμός, η σήμανση και η ψηφιακή χαρτογράφησή τους υπηρετούν ταυτόχρονα την πράσινη και την ψηφιακή μετάβαση. Η πράσινη διάσταση αφορά την προστασία της βιοποικιλότητας και τον υπεύθυνο τουρισμό. Η ψηφιακή διάσταση αφορά την πρόσβαση στην πληροφορία, την προβολή των διαδρομών και τη σύνδεση των απομακρυσμένων περιοχών με νέες μορφές εργασίας, φιλοξενίας και επιχειρηματικότητας.
Τέτοιες πρακτικές δείχνουν ότι η ανθεκτικότητα δεν επιβάλλεται μόνο από τα πάνω. Χρειάζεται θεσμικό σχεδιασμό, αλλά χρειάζεται και κοινότητες που συμμετέχουν. Χρειάζεται δημόσια ευθύνη, αλλά χρειάζεται και κοινωνική φροντίδα. Χρειάζεται χρηματοδότηση, αλλά χρειάζεται και εμπιστοσύνη. Χρειάζεται τεχνογνωσία, αλλά χρειάζεται και τοπική μνήμη.
Θεσμικές Προτάσεις για μια Δίκαιη Μετάβαση.
Η θεσμική πρόταση είναι σαφής. Ο νέος νόμος για την Κοινωνική Οικονομία πρέπει να περιλάβει ειδικό κεφάλαιο για τα «Κοινά Αγαθά και τις Συμπράξεις Δημοσίου και Κοινών». Το κεφάλαιο αυτό πρέπει να προβλέπει τη δυνατότητα των ΟΤΑ να συνάπτουν Σύμφωνα Συνεργασίας με φορείς ΚΑΛΟ και κοινότητες πολιτών, τη δημιουργία Εθνικού Μητρώου Συμπράξεων Δημοσίου και Κοινών, ειδικά χρηματοδοτικά εργαλεία, τοπικά συμβούλια κοινών και κοινωνικά, περιβαλλοντικά και συμμετοχικά κριτήρια στις δημόσιες συμβάσεις.
Τα πεδία εφαρμογής είναι άμεσα: ενέργεια, νερό, δάση, μονοπάτια, αστικό πράσινο, κοινωνική κατοικία, φροντίδα, ανακύκλωση, τοπικά δίκτυα τροφής, πολιτιστικοί χώροι, ψηφιακά κοινά, ανενεργά δημόσια κτίρια και υποδομές πολιτικής προστασίας. Σε όλα αυτά τα πεδία, η ΚΑΛΟ μπορεί να οργανώσει κοινωνική αξία, τα Κοινά μπορούν να δώσουν πλαίσιο συλλογικής φροντίδας και οι Συμπράξεις Δημοσίου και Κοινών μπορούν να προσφέρουν θεσμική σταθερότητα.
Η ΠΑΣΕ ΚΑΛΟ υποστηρίζει ότι η κοινωνική οικονομία πρέπει να βρεθεί στον πυρήνα της νέας αναπτυξιακής και θεσμικής στρατηγικής της χώρας. Όχι ως περιθωριακό εργαλείο κοινωνικής πολιτικής, αλλά ως βασικός μηχανισμός μείωσης της ευαλωτότητας, ενίσχυσης της ανθεκτικότητας και παραγωγής κοινοτικού πλούτου.
Η χωρική και πολιτισμική ανθεκτικότητα δεν χτίζεται μόνο με τεχνικά σχέδια. Χτίζεται όταν οι πολίτες συμμετέχουν, όταν οι πόροι προστατεύονται ως Κοινά, όταν η κοινωνική οικονομία δημιουργεί αξιοπρεπείς θέσεις εργασίας και όταν η Τοπική Αυτοδιοίκηση λειτουργεί ως εγγυητής του δημοσίου συμφέροντος. Χτίζεται όταν ένας τόπος αποφασίζει να μην αποδεχθεί την παρακμή ως μοίρα, αλλά να μετατρέψει τη μνήμη, τη γνώση, το περιβάλλον και τη συνεργασία σε δύναμη μέλλοντος.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό «πρΟΤΑση», 11 (63), www.diaplous-autodioikisi.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου